Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), nếu không hành động kịp thời, biến đổi khí hậu có thể khiến Việt Nam mất 12 – 14,5% GDP vào năm 2050. Với nông nghiệp, trụ cột sinh kế của hàng chục triệu người, con số này không còn là dự báo xa vời. Nó đã và đang hiện diện trên ruộng lúa Đồng bằng sông Cửu Long, nương cà phê Tây Nguyên, và vùng hoa màu duyên hải miền Trung.
Biến đổi khí hậu làm ảnh hưởng sinh trưởng cây trồng như thế nào?
Chỉ vài độ C tăng thêm, hay vài km nước mặn lấn sâu, vì sao lại đủ sức làm mùa màng thất bát? Câu trả lời nằm ở cấp độ tế bào và chu trình sinh lý của cây trồng.
Nhiệt độ ban ngày tăng đã nguy hiểm. Nhưng nhiệt độ ban đêm tăng còn nguy hiểm hơn. Vì cây trồng quang hợp vào ban ngày để tích lũy năng lượng. Nhưng chúng hô hấp suốt ngày đêm. Khi đêm quá ấm, cường độ hô hấp tăng. Đường bột vừa tạo ra bị đốt nhanh hơn. Kết quả là thiếu hụt carbon, cây suy kiệt năng lượng. Hệ quả là:
- Cây lúa: Nhiệt độ trên 35°C ở giai đoạn trổ bông làm hạt phấn bất dục. Bông lúa dài nhưng hạt lép. Năng suất sụt giảm mạnh.
- Cà phê Robusta: Ngưỡng tối ưu dưới 25°C. Khi vượt ngưỡng, cây rụng quả non hàng loạt, chất lượng nhân giảm.
Ngoài ra, hiện nay bão lớn và mưa cực đoan ngày càng dày hơn. Điển hình là các vụ ngập hàng trăm hecta hoa màu tại miền Trung. Khi đất ngập nước, rễ thiếu oxy. Sau 2 – 3 ngày, rễ bị thối. Khả năng hút nước và dinh dưỡng sụp đổ. Cây chết nhanh, dù đất vẫn còn ẩm.
Và ở đồng bằng sông Cửu Long tình trạng ngạp mặn không chỉ là câu chuyện thủy văn. Đó là khủng hoảng sinh học. Với việc Ion Natri (Na⁺) tăng cao trong đất. Chúng cạnh tranh với các chất dinh dưỡng thiết yếu và gây ngộ độc trực tiếp cho tế bào rễ. Hậu quả là lúa bị mặn thường cháy chóp lá, sinh trưởng kém, trổ bông không đồng đều. Năng suất và chất lượng đều giảm.
Hay vào mùa đông ở miền Bắc ấm dần. Với con người, đó có thể là dễ chịu. Với nông nghiệp, đó là rủi ro. Không khí lạnh từng là hàng rào sinh thái tiêu diệt trứng sâu bệnh. Khi hàng rào này biến mất, rầy nâu, virus lùn sọc đen và nhiều dịch hại khác sống sót qua mùa đông. Chúng tích lũy số lượng và bùng phát sớm, phá vỡ lịch phòng trừ truyền thống.
Thiệt hại nông nghiệp do biến đối khí hậu theo vùng sinh thái Việt Nam
Biến đổi khí hậu không tác động đồng đều. Mỗi vùng sinh thái ở Việt Nam đang đối mặt với một kịch bản rủi ro khí hậu khác nhau. Giai đoạn 2024 – 2025 cho thấy bức tranh phân hóa rất rõ.
Xâm nhập mặn và nước biển dâng ở đồng bằng sông Cửu Long
ĐBSCL là vùng chịu tổn thương cao nhất trước nước biển dâng và xâm nhập mặn.
- Nếu mực nước biển tăng 1 mét, khoảng 40% diện tích ĐBSCL có nguy cơ bị ngập vĩnh viễn.
- Dự báo đến năm 2050, khoảng 1,1 triệu người có thể phải di cư do mất đất canh tác và sinh kế nông nghiệp.
- Đợt hạn mặn năm 2024 khiến hàng chục nghìn hộ dân thiếu nước sinh hoạt, đồng thời làm suy giảm nghiêm trọng sản xuất lúa và cây ăn trái.
Tác động không chỉ dừng ở năng suất. Nó làm thay đổi cấu trúc dân cư và an ninh lương thực quốc gia.
Xem thêm: Biến đổi khí hậu làm mực nước biển dâng lên như thế nào
Hạn hán và biến động nhiệt độ ở Tây Nguyên
Tây Nguyên đang nóng lên nhanh hơn trung bình cả nước. Hạn hán kéo dài làm lộ rõ điểm yếu của hệ thống thủy lợi.
- Trong mùa khô 2024, 44/619 hồ chứa tại Đắk Lắk rơi vào tình trạng cạn kiệt.
- Cà phê Robusta, cây trồng chủ lực của vùng, giảm năng suất 15 – 25% do thiếu nước tưới và nhiệt độ vượt ngưỡng sinh lý.
Hệ quả là chi phí sản xuất tăng, thu nhập nông hộ giảm, và rủi ro tài chính lan sang toàn chuỗi cung ứng cà phê.
Bão lũ và rét hại cực đoan ở miền Bắc
Miền Bắc chịu tác động kép từ thời tiết cực đoan: bão mạnh hơn và các đợt rét bất thường.
- Đợt rét đậm tháng 1/2024 làm chết hàng chục gia súc tại Cao Bằng, Bắc Kạn, gây thiệt hại lớn cho chăn nuôi nông hộ.
- Bão Yagi gây tổn thất nghiêm trọng cho lúa mùa và lồng bè thủy sản, được ghi nhận là một trong những cơn bão gây thiệt hại lớn nhất trong nhiều năm.
Sự khó đoán của thời tiết khiến lịch thời vụ truyền thống mất hiệu quả.
Có thể nói, tác động vật lý của biến đổi khí hậu là nắng nóng, lũ lụt, mặn hóa đang chuyển hóa thành khủng hoảng xã hội. Khi đất đai không còn đảm bảo sinh kế, di cư nông thôn – đô thị trở thành lựa chọn bắt buộc.
Hệ quả là áp lực lên hạ tầng đô thị, trong khi nhiều vùng quê xuất hiện những làng rỗng, thiếu lao động trẻ và suy giảm khả năng phục hồi kinh tế. Đây chính là thách thức dài hạn của nông nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu.
Xem thêm: Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến nền kinh tế ra sao?
Phát triển nông nghiệp thuận thiên trong bối cảnh biến đổi khí hậu
Biến đổi khí hậu cho thấy một thực tế rõ ràng: chống lại tự nhiên ngày càng tốn kém và kém hiệu quả. Tại nhiều địa phương, nông dân đã chuyển sang nông nghiệp thuận thiên, mô hình sản xuất dựa trên quy luật tự nhiên thay vì cưỡng ép nó. Kết quả không chỉ là khả năng chống chịu tốt hơn, mà còn là giá trị kinh tế bền vững.
Mô hình lúa – tôm (Cà Mau, Bạc Liêu)
Đây là ví dụ điển hình của tư duy biến rủi ro khí hậu thành lợi thế sản xuất tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Cách vận hành
- Mùa mưa: Nước ngọt dồi dào, bà con trồng lúa.
- Mùa khô: Khi xâm nhập mặn xảy ra, ruộng lúa được chuyển sang nuôi tôm thay vì bỏ hoang.
Cơ chế sinh thái
- Tôm rất nhạy cảm với hóa chất, nên lúa bắt buộc canh tác ít đầu vào, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật.
- Sau vụ tôm, chất thải hữu cơ trở thành nguồn dinh dưỡng tự nhiên cho đất lúa.
Hiệu quả kinh tế
Lợi nhuận đạt 120 – 150 triệu đồng/ha/năm, cao hơn và ổn định hơn nhiều so với mô hình độc canh lúa.
Mô hình lúa – rươi (Hải Dương)
Tại vùng nước lợ ven biển miền Bắc, mô hình lúa – rươi đang mở ra hướng đi mới cho sản xuất lúa giá trị cao.
Đặc điểm canh tác
- Rươi chỉ sinh trưởng trong môi trường đất và nước sạch.
- Nông dân buộc phải sản xuất lúa hữu cơ 100%, không hóa chất.
Giá trị kinh tế
Tổng thu nhập từ rươi thương phẩm và gạo hữu cơ đạt trên 460 triệu đồng/ha, cao hơn khoảng 18% so với canh tác truyền thống. Đây là mức thu nhập hiếm có trong sản xuất lúa.
Nông nghiệp tuần hoàn
Nông nghiệp tuần hoàn là trụ cột quan trọng của thích ứng khí hậu dài hạn.
- Phụ phẩm như rơm rạ, vỏ cà phê được ủ thành phân hữu cơ vi sinh.
- Đất tăng hàm lượng mùn, giữ ẩm tốt hơn trong mùa hạn.
- Giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học, trong bối cảnh chi phí đầu vào liên tục tăng.
Điểm chung của các mô hình thuận thiên là tận dụng chính biến đổi khí hậu để tái cấu trúc sản xuất. Khi nông nghiệp chuyển từ chống chịu sang thích ứng thông minh, rủi ro được kiểm soát và giá trị gia tăng được tạo ra ngay trên đồng ruộng.
Ứng dụng AI và IoT trong nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu
Nông nghiệp 4.0 không còn là khái niệm xa lạ. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm thời tiết khó dự đoán, AI và IoT đang hiện diện trực tiếp trên đồng ruộng, giúp nông dân ra quyết định dựa trên dữ liệu, thay vì kinh nghiệm cảm tính.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long và Thanh Hóa, các hệ thống cảm biến của NextX, SATY đang được triển khai để theo dõi độ mặn, mực nước và nhiệt độ theo thời gian thực.
- Cảm biến đo độ mặn nước sông và tự động gửi dữ liệu về ứng dụng di động.
- Nông dân chỉ mở cống lấy nước khi độ mặn < 1‰, đúng ngưỡng an toàn cho cây lúa.
Cách làm này thay thế hoàn toàn phương pháp nếm nước thủ công, giúp giảm rủi ro mất trắng mùa vụ do lấy nước mặn vào ruộng.
Hay lai tạo giống đang trở thành tuyến phòng thủ quan trọng trước biến đổi khí hậu.
- Các doanh nghiệp như Vietseed đã giới thiệu nhiều giống triển vọng cho vụ Đông Xuân 2024 – 2025, tiêu biểu là Kulak 158 và các dòng lúa lai chịu mặn, chịu hạn.
- OM 5451 tiếp tục là lựa chọn an toàn tại vùng nhiễm mặn nhẹ, nhờ khả năng thích nghi rộng và năng suất ổn định.
Giống mới giúp giảm rủi ro thời tiết, đồng thời ổn định sản lượng trong điều kiện khí hậu biến động.
Đặc biệt, đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Đây là chương trình trọng điểm của Chính phủ Việt Nam nhằm tái cấu trúc sản xuất lúa theo hướng bền vững và ít phát thải.
- Áp dụng kỹ thuật tưới ngập – khô xen kẽ giúp giảm lượng nước tưới và chi phí bơm.
- Giảm lượng giống gieo sạ và cắt giảm phát thải khí methane (CH₄) từ ruộng lúa.
- Phần phát thải giảm được có thể quy đổi thành tín chỉ carbon, mở ra nguồn thu nhập mới cho nông dân.
Công nghệ, giống cây trồng và chính sách đang tạo thành một hệ sinh thái thích ứng khí hậu. Khi nông nghiệp Việt Nam kết hợp AI, IoT và quản lý phát thải, đồng ruộng không chỉ chống chịu tốt hơn, mà còn trở thành nguồn giá trị kinh tế xanh trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu.
