Chắc hẳn trong ký ức của hàng triệu người Việt Nam, khoảng thời gian từ đầu tháng 10 đến giữa tháng 11 năm 2020 vẫn còn nguyên sự ám ảnh. Dải đất miền Trung nơi vốn quen với bão gió đã phải đối mặt với một chuỗi thiên tai khốc liệt hiếm thấy trong lịch sử khí tượng hiện đại. Lũ lụt miền Trung năm 2020 không phải là một sự kiện đơn lẻ, mà là sự cộng hưởng của nhiều hình thái thời tiết cực đoan diễn ra liên tiếp trong thời gian ngắn.
Trong hơn một tháng, khu vực này hứng chịu liên tiếp 9 hệ thống xoáy thuận nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông, bao gồm bão và áp thấp nhiệt đới. Mưa lớn kéo dài khiến hệ thống sông suối tại các tỉnh như Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và Quảng Nam dâng cao liên tục. Nhiều khu dân cư chìm sâu trong biển nước nhiều ngày liền.
Thiên tai đã gây thiệt hại kinh tế ước tính hơn 36.000 tỷ đồng. Hàng trăm người thiệt mạng và mất tích. Hàng trăm nghìn ngôi nhà bị ngập hoặc phá hủy. Sự kiện này trở thành một cột mốc lớn trong lịch sử phòng chống thiên tai của Việt Nam, buộc các nhà quản lý và giới khoa học phải nhìn nhận lại cách tiếp cận đối với rủi ro khí hậu và biến đổi thời tiết cực đoan.
Xem thêm: Những trận lũ lụt lịch sử ở Việt Nam
Khởi nguồn của sự hội tụ dị thường khí hậu trận lũ năm 2020
Một câu hỏi thường được đặt ra là: vì sao thiên tai năm 2020 lại đặc biệt nghiêm trọng đối với miền Trung? Dưới góc nhìn của khoa học khí tượng, đây là kết quả của sự kết hợp hiếm gặp giữa nhiều yếu tố khí hậu và địa lý. Khi các yếu tố này xảy ra đồng thời, chúng tạo nên một chuỗi phản ứng khuếch đại, làm gia tăng cường độ mưa và nguy cơ lũ lụt.
Nguồn gốc của chuỗi thiên tai năm 2020 bắt đầu từ khu vực Thái Bình Dương. Năm này chứng kiến sự phát triển mạnh của hiện tượng La Niña.
Trong pha La Niña, nhiệt độ bề mặt biển tại vùng xích đạo trung tâm và phía đông Thái Bình Dương giảm xuống. Sự thay đổi này làm dịch chuyển các khối nước ấm về phía tây, đặc biệt là khu vực Biển Đông và vùng biển gần Đông Nam Á.
Nước biển ấm hơn đồng nghĩa với lượng hơi nước bốc lên nhiều hơn. Điều này cung cấp nguồn năng lượng khổng lồ cho các hệ thống bão nhiệt đới. Khi điều kiện thuận lợi, các cơn bão có thể hình thành liên tiếp, duy trì cường độ mạnh và mang theo lượng mưa rất lớn khi đổ bộ vào đất liền.
Năm 2020, cơ chế này đã hoạt động gần như liên tục trong nhiều tuần, khiến miền Trung Việt Nam trở thành khu vực hứng chịu trực tiếp các hệ thống thời tiết nguy hiểm.
Ngoài ảnh hưởng của La Niña, một yếu tố quan trọng khác là sự hoạt động mạnh của Dải hội tụ nhiệt đới (ITCZ).
Dải hội tụ nhiệt đới là khu vực áp thấp nơi các luồng gió từ hai bán cầu gặp nhau. Tại đây, không khí nóng và ẩm từ đại dương bốc lên mạnh, tạo ra các hệ thống mây đối lưu và mưa lớn.
Trong tháng 10 năm 2020, ITCZ kéo dài qua khu vực miền Trung Việt Nam. Cùng thời điểm đó, nhiều đợt không khí lạnh từ phía bắc tràn xuống từ lục địa châu Á.
Khi khối không khí lạnh, nặng và khô va chạm với luồng không khí nóng ẩm từ biển, quá trình đối lưu trở nên cực kỳ mạnh. Các khối mây dông phát triển liên tục và gần như đứng yên trên cùng một khu vực.
Kết quả là lượng mưa tích lũy tăng nhanh chóng. Tại một số trạm khí tượng ở miền Trung, tổng lượng mưa ghi nhận trong vòng khoảng 20 ngày lên tới 2.000 – 3.000 mm, một con số hiếm thấy trong lịch sử quan trắc khí tượng tại Việt Nam.
Yếu tố cuối cùng làm khuếch đại thảm họa chính là đặc điểm địa hình của miền Trung. Khu vực này có dải đồng bằng ven biển rất hẹp, nằm giữa Biển Đông và Dãy Trường Sơn.
Sườn đông của dãy núi này có độ dốc lớn và hệ thống sông ngắn, dốc. Khi mưa lớn kéo dài, nước từ vùng núi nhanh chóng đổ xuống hạ lưu. Địa hình hoạt động giống như một “phễu nước tự nhiên”, dồn dòng chảy về các con sông nhỏ trong thời gian rất ngắn.
Khi lượng mưa đạt mức cực đoan, đất đá nhanh chóng bão hòa nước. Khả năng thấm hút gần như bị triệt tiêu. Nước mưa vì thế trượt nhanh xuống thung lũng và khu dân cư, tạo ra các hiện tượng nguy hiểm như lũ quét, lũ ống và sạt lở đất.
Nhiều khu vực miền núi tại Quảng Trị và Thừa Thiên Huế đã ghi nhận những trận sạt lở nghiêm trọng trong thời gian này, cho thấy sự kết hợp nguy hiểm giữa mưa cực đoan và địa hình dốc.
Xem thêm: Trận lũ lụt lịch sử năm 1999 ở miền Trung: Thảm họa thiên tai và bài học xương máu
Chuỗi bão liên tiếp làm gia tăng mức độ tàn phá lên miền Trung năm 2020
Điểm đặc biệt khiến lũ lụt miền Trung năm 2020 trở thành một sự kiện chưa từng có là cường độ và tần suất thiên tai xảy ra dồn dập. Trong khoảng 7 tuần, khu vực miền Trung Việt Nam phải hứng chịu 9 hệ thống xoáy thuận nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông, bao gồm nhiều cơn bão mạnh và áp thấp nhiệt đới.
Các cơn bão nối tiếp nhau gần như không có khoảng nghỉ. Khi nước lũ chưa kịp rút, một hệ thống bão mới lại xuất hiện, khiến thiệt hại ngày càng chồng chất. Dưới đây là các hệ thống bão chính gây ảnh hưởng trực tiếp đến miền Trung trong giai đoạn này:
| Tên bão / Áp thấp nhiệt đới | Thời gian ảnh hưởng | Khu vực chịu tác động nặng |
|---|---|---|
| Bão số 6 Linfa | 09/10 – 12/10/2020 | Quảng Nam, Quảng Ngãi |
| Bão số 7 Nangka | 11/10 – 16/10/2020 | Nam Định đến Thanh Hóa (gây mưa lớn Bắc Trung Bộ) |
| Áp thấp nhiệt đới Ofel | 13/10 – 18/10/2020 | Khu vực Trung Bộ |
| Bão số 8 Saudel | 24/10 – 26/10/2020 | Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị |
| Bão số 9 Molave | 27/10 – 29/10/2020 | Quảng Nam, Quảng Ngãi |
| Bão số 10 Goni | 05/11 – 07/11/2020 | Bình Định, Phú Yên |
| Bão số 12 Etau | 09/11 – 11/11/2020 | Phú Yên, Khánh Hòa |
| Bão số 13 Vamco | 14/11 – 16/11/2020 | Quảng Bình, Quảng Trị, Hà Tĩnh |
Chuỗi thảm họa bắt đầu khi bão Linfa đổ bộ vào khu vực Quảng Nam và Quảng Ngãi. Ngay sau đó, hoàn lưu của bão Nangka tiếp tục gây mưa lớn diện rộng tại khu vực Bắc Trung Bộ.
Lượng mưa lớn kéo dài khiến hệ thống sông suối nhanh chóng dâng cao. Chỉ trong những ngày đầu của đợt thiên tai, khoảng 110.000 ngôi nhà đã bị ngập nước. Chính quyền địa phương buộc phải sơ tán khẩn cấp hàng chục nghìn người dân đến các khu vực an toàn.
Thời gian giữa các cơn bão quá ngắn. Khi nước lũ vẫn còn bao phủ nhiều vùng trũng, miền Trung đã phải chuẩn bị đối mặt với một đợt bão mạnh hơn.
Đỉnh điểm của chuỗi thiên tai xảy ra vào cuối tháng 10 khi siêu bão Molave đổ bộ vào miền Trung ngày 28/10/2020. Theo đánh giá của các chuyên gia khí tượng, đây là một trong những cơn bão mạnh nhất tấn công Việt Nam trong khoảng hai thập kỷ.
Tại khu vực Bình Châu, tốc độ gió duy trì đo được lên tới 122 km/h (cấp 12). Các đợt gió giật cực đại đạt 151 km/h (cấp 14), gây thiệt hại nghiêm trọng cho nhà cửa và hạ tầng.
Mưa lớn cũng đạt mức kỷ lục. Tại trạm khí tượng Sơn Kỳ, lượng mưa 470 mm trong vòng 24 giờ đã được ghi nhận. Hậu quả của cơn bão rất nặng nề:
- 92.356 ngôi nhà bị tốc mái
- 2.642 ngôi nhà bị sập hoàn toàn
- Hệ thống điện bị phá hủy khiến 1,7 triệu hộ gia đình mất điện
Chỉ riêng thiệt hại do bão Molave đã được ước tính khoảng 13.271 tỷ đồng, tương đương hơn 573 triệu USD.
Sau bão Molave, miền Trung chưa kịp phục hồi thì các hệ thống bão mới tiếp tục xuất hiện, bao gồm Goni, Etau và Vamco.
Lượng mưa tiếp tục gia tăng trên nền đất đã bão hòa nước. Mực nước tại nhiều con sông lớn vượt ngưỡng lịch sử, trong đó có sông Hiếu, sông Bồ, sông Kiến Giang và sông Gianh.
Lũ dâng nhanh, nhiều khu vực bị cô lập hoàn toàn. Hệ thống giao thông, điện lực và thông tin liên lạc bị gián đoạn trên diện rộng.
Đến giữa tháng 11 năm 2020, sau nhiều tuần liên tiếp chống chọi với bão và lũ, nhiều địa phương tại miền Trung gần như kiệt quệ về nguồn lực, trong khi người dân phải đối mặt với thiệt hại nặng nề cả về tài sản lẫn sinh kế.
Những thiệt hại vĩ mô do lũ lụt miền trung năm 2020 gây ra
Khi mưa dứt và nước bắt đầu rút khỏi các vùng trũng, quy mô thiệt hại của lũ lụt miền Trung năm 2020 mới dần hiện rõ. Những con số thống kê từ các cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức nhân đạo quốc tế như International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies cho thấy mức độ tàn phá hiếm thấy của chuỗi thiên tai này.
Tổn thất lớn nhất của thảm họa thiên nhiên luôn là sinh mạng con người. Theo báo cáo tổng hợp của cơ quan phòng chống thiên tai tại Việt Nam, đợt mưa lũ năm 2020 đã gây ra một con số thương vong rất nghiêm trọng.
- 357 người chết và mất tích
- 291 thi thể đã được tìm thấy
- 66 người vẫn mất tích, nhiều trường hợp bị vùi lấp trong các vụ sạt lở đất hoặc cuốn trôi ra biển
- 876 người bị thương, chủ yếu do:
- nhà sập
- cây đổ
- tai nạn trong quá trình sơ tán và tránh lũ
Phía sau mỗi con số là những gia đình mất người thân, nhiều trẻ em mất cha mẹ và nhiều hộ gia đình mất đi trụ cột kinh tế.
Thiên tai năm 2020 cũng gây ra thiệt hại rất lớn đối với cơ sở hạ tầng và nền kinh tế địa phương tại nhiều tỉnh miền Trung như Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và Quảng Nam. Các thống kê cho thấy:
- Tổng thiệt hại kinh tế ước tính hơn 36.000 tỷ đồng
- 511.172 ngôi nhà bị ngập sâu trong nước lũ
- 3.429 ngôi nhà bị sập hoàn toàn, không thể phục hồi
Hệ thống giao thông cũng bị tàn phá nghiêm trọng. Nhiều tuyến đường huyết mạch bị chia cắt bởi sạt lở đất và lũ quét:
- 165 km quốc lộ bị hư hỏng nặng
- 801 km đường địa phương bị sạt lở hoặc phá hủy
Tại nhiều thời điểm, các tuyến giao thông nối miền núi với đồng bằng bị cô lập hoàn toàn, gây khó khăn lớn cho các hoạt động cứu hộ và cứu trợ nhân đạo.
Đối với người dân nông thôn miền Trung, nông nghiệp là nguồn sống chính. Ruộng lúa, đàn gia súc và ao nuôi thủy sản chính là tài sản tích lũy của nhiều gia đình qua nhiều năm. Lũ lụt năm 2020 đã làm tổn thất nghiêm trọng khu vực sản xuất nông nghiệp:
- Hơn 30.000 hecta đất nông nghiệp bị hư hại
- Hơn 2 triệu con gia súc và gia cầm bị chết hoặc cuốn trôi
Tại nhiều vùng nông thôn, nước lũ đã phá hủy hệ thống chuồng trại, cuốn trôi đàn vật nuôi và làm ngập các cánh đồng vừa gieo trồng.
Sự mất mát này không chỉ là thiệt hại tức thời. Nó còn khiến hàng trăm nghìn hộ gia đình mất nguồn thu nhập chính, đẩy nhiều cộng đồng nông thôn vào tình trạng khó khăn kéo dài sau thiên tai.
Những thảm kịch sạt lở núi trên dãy Trường Sơn trong lũ lụt năm 2020
Trong khi vùng đồng bằng miền Trung chìm trong nước lũ, các huyện miền núi lại đối mặt với một hiểm họa khác nguy hiểm không kém: sạt lở đất. Mưa lớn kéo dài khiến đất đá trên sườn núi bị bão hòa nước. Khi độ ổn định địa chất giảm mạnh, cả mảng núi có thể trượt xuống chỉ trong vài giây.
Hiện tượng này xảy ra nhiều tại khu vực sườn đông của Dãy Trường Sơn. Những dòng bùn đá khổng lồ đổ xuống thung lũng với tốc độ lớn, phá hủy nhà cửa, đường sá và các công trình trong vùng núi.
Trong lũ lụt miền Trung năm 2020, nhiều vụ sạt lở nghiêm trọng đã xảy ra. Một số sự kiện trở thành ký ức đau thương của cả nước.
Một trong những vụ sạt lở gây chấn động nhất xảy ra tại xã Trà Leng, thuộc huyện Nam Trà My của tỉnh Quảng Nam.
Cuối tháng 10 năm 2020, sau nhiều ngày mưa lớn liên tục, một khối lượng đất đá khổng lồ từ sườn núi bất ngờ đổ xuống khu dân cư. Chỉ trong vài phút, nhiều ngôi nhà trong làng bị cuốn trôi hoặc vùi lấp dưới lớp bùn dày.
Thảm họa khiến 22 người mất tích, nhiều gia đình mất toàn bộ nhà cửa và tài sản. Công tác tìm kiếm kéo dài nhiều ngày trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt và địa hình hiểm trở.
Sau sự kiện này, chính quyền tỉnh Quảng Nam đã triển khai các chương trình di dời khẩn cấp người dân khỏi các khu vực có nguy cơ sạt lở cao, đặc biệt tại các xã miền núi của huyện Nam Trà My.
Một thảm kịch khác xảy ra tại công trình Thủy điện Rào Trăng 3, thuộc xã Phong Xuân, huyện Phong Điền.
Do ảnh hưởng của mưa lớn kéo dài, một phần sườn núi phía trên công trường bị sạt lở. Lượng đất đá lớn tràn xuống khu lán trại của công nhân đang thi công dự án thủy điện.
Nhiều công nhân bị vùi lấp giữa vùng rừng núi xa xôi. Tuyến đường dẫn vào công trường bị phá hủy bởi lũ và sạt lở, khiến công tác cứu hộ gặp nhiều khó khăn.
Sự cố tại Rào Trăng 3 đã làm dấy lên nhiều tranh luận về rủi ro địa chất và môi trường liên quan đến việc phát triển các dự án thủy điện nhỏ trong khu vực miền núi có địa hình dốc và nền đất yếu.
Sau khi nhận được thông tin về sự cố tại Rào Trăng 3, một đoàn công tác cứu hộ gồm 21 người đã được thành lập để tiếp cận hiện trường. Đoàn do Nguyễn Văn Man, Phó Tư lệnh Quân khu 4, trực tiếp chỉ huy.
Trong điều kiện mưa lớn và đường núi bị sạt lở, đoàn phải dừng chân qua đêm tại Trạm Kiểm lâm 67 vào tối ngày 12/10/2020.
Tuy nhiên, trong đêm đó, một vụ sạt lở lớn đã xảy ra ngay phía sau trạm. Khối lượng đất đá từ sườn núi tràn xuống bất ngờ, san phẳng khu vực nghỉ tạm của đoàn công tác.
Trong số 21 người, chỉ 8 người may mắn sống sót. 13 cán bộ và chiến sĩ đã hy sinh, bao gồm Thiếu tướng Nguyễn Văn Man và nhiều cán bộ địa phương như Nguyễn Văn Bình.
Sự hy sinh của các thành viên đoàn cứu hộ tại Trạm Kiểm lâm 67 đã trở thành biểu tượng cho tinh thần dấn thân của lực lượng cứu nạn trong thiên tai. Câu chuyện này vẫn được nhắc lại như một khúc tráng ca về trách nhiệm và lòng dũng cảm, trong bối cảnh một trong những thảm họa thiên nhiên nghiêm trọng nhất tại miền Trung Việt Nam.
Tổng kết lại, đợt lũ lụt miền Trung năm 2020 không chỉ là một trang sử đau thương mà còn là lời cảnh tỉnh đanh thép của thiên nhiên. Biến đổi khí hậu không còn là câu chuyện viễn tưởng của tương lai, nó đã hiện diện ngay trên bậc thềm nhà, quét qua những xóm làng bằng sức mạnh tàn khốc vô song. Chúng ta đã mất mát quá nhiều, từ nhà cửa, ruộng đồng cho tới sinh mạng của những người dân nghèo và máu của các chiến sĩ cứu hộ anh hùng.
Dẫu vậy, từ đống đổ nát, miền Trung vẫn kiên cường đứng dậy. Sự chuyển đổi từ phòng chống bị động sang thích ứng chủ động thông qua các dự án đê điều quy mô lớn, việc di dời các khu dân cư khỏi vùng nguy hiểm, và các chính sách an sinh xã hội vững chắc hơn chính là cách chúng ta xây dựng lại một tương lai an toàn hơn.
Bão lũ có thể sẽ lại đến, vì địa hình và khí hậu là thứ không thể thay đổi. Nhưng với sự đoàn kết, kiến thức khoa học, ý thức bảo vệ môi trường rừng và sự chuẩn bị kỹ lưỡng, chúng ta hoàn toàn có quyền tin tưởng vào sức sống mãnh liệt và khả năng sinh tồn của dải đất miền Trung kiên cường.
