Nếu bạn từng gắn bó với miền Tây sông nước, chắc hẳn ký ức về mùa nước nổi hiền hòa vẫn còn rất rõ. Nước lên chậm rãi, mang theo phù sa, tôm cá và tạo nên một nhịp sống đặc trưng của vùng hạ lưu Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, trong vài năm gần đây, quy luật ấy đang thay đổi nhanh chóng. Thực trạng ngập lụt tại Đồng bằng sông Cửu Long không còn là chu kỳ tự nhiên quen thuộc, mà ngày càng mang tính cực đoan và khó dự báo. Những đợt nước lớn xuất hiện bất thường, thời gian rút chậm hơn, và mức độ ảnh hưởng tới sinh kế người dân ngày càng sâu rộng.
Sự biến đổi này liên quan chặt chẽ đến các yếu tố thủy văn của toàn lưu vực Sông Mekong. Hệ thống sông ngòi của ĐBSCL phụ thuộc trực tiếp vào dòng chảy từ thượng nguồn, đặc biệt là khu vực Campuchia và Lào. Khi lượng nước tích tụ quá lớn ở các vùng trung lưu, toàn bộ áp lực dòng chảy sẽ dồn xuống hạ nguồn Việt Nam. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự thay đổi chế độ dòng chảy, các mô hình dự báo truyền thống ngày càng khó theo kịp thực tế.
Diễn biến thủy văn bất thường của sông Mekong giai đoạn 2024 – 2025
Những số liệu quan trắc mới nhất cho thấy dấu hiệu rõ rệt của sự bất ổn trong hệ thống thủy văn lưu vực Mekong. Vào cuối mùa lũ năm 2025, thay vì giảm dần như quy luật thông thường, nhiều trạm đo vẫn ghi nhận mực nước ở mức cao bất thường.
Tại trạm thủy văn Kratie Hydrological Station, mực nước ngày 30/11/2025 đạt 12,77 m. Con số này vượt qua nhiều mốc lịch sử của các năm lũ lớn như 2000 và 2011. Đây được xem là tín hiệu cho thấy dòng chảy từ thượng nguồn đang tích tụ với quy mô lớn hơn so với chu kỳ tự nhiên trước đây.
Song song đó, khu vực Biển Hồ Tonle Sap, hồ điều hòa nước tự nhiên lớn nhất Đông Nam Á cũng ghi nhận mức trữ nước rất cao. Dung tích hồ đạt 39,34 tỷ m³, cao hơn khoảng 16% so với trung bình nhiều năm và tăng tới 51% so với năm 2024. Khi hồ chứa khổng lồ này đạt ngưỡng cao, lượng nước dư thừa sẽ tiếp tục chảy ngược lại hệ thống sông Mekong, làm gia tăng áp lực dòng chảy xuống hạ lưu.
Khi nước lũ từ thượng nguồn đổ về với lưu lượng lớn, nó gặp ngay một yếu tố tự nhiên khác: triều cường cuối năm tại vùng hạ lưu. Hai lực này tương tác với nhau tạo nên hiệu ứng giống như một nút thắt cổ chai thủy văn.
Tại các trạm quan trắc ở đầu nguồn ĐBSCL như Trạm thủy văn Tân Châu và Trạm thủy văn Châu Đốc, mực nước cuối tháng 11/2025 vẫn duy trì quanh 2,3 – 2,4 m, mức được xem là khá cao so với chu kỳ thoát lũ thông thường. Khi triều cường từ biển Đông dâng lên, nước từ sông không thể thoát nhanh ra biển. Kết quả là dòng chảy bị dồn ứ lại trong hệ thống kênh rạch của toàn vùng đồng bằng.
Hệ quả của hiện tượng này không chỉ là ngập lụt kéo dài, mà còn gây ra nhiều khó khăn cho hoạt động nông nghiệp. Thời điểm cuối năm vốn là giai đoạn chuẩn bị xuống giống vụ lúa đông xuân, mùa sản xuất quan trọng nhất của nông dân miền Tây. Khi mực nước duy trì ở mức cao bất thường, việc cải tạo ruộng, bơm thoát nước và chuẩn bị đất trở nên phức tạp hơn rất nhiều.
| Trạm/Khu vực | Chỉ số đo đạc (Cuối 11/2025) | Nhận định |
|---|---|---|
| Kratie | 12,77 m | Vượt các mốc lũ lớn 2000 và 2011 |
| Biển Hồ Tonle Sap | 39,34 tỷ m³ | Cao hơn 16% so với trung bình nhiều năm |
| Tân Châu | ~2,4 m | Mực nước cao, thoát lũ chậm |
| Châu Đốc | ~2,3 m | Mực nước cao, chịu ảnh hưởng triều cường |
Những số liệu này cho thấy bức tranh ngập lụt ở Đồng bằng sông Cửu Long đang thay đổi theo hướng phức tạp hơn. Dòng chảy từ thượng nguồn, khả năng điều tiết của Biển Hồ và tác động của triều cường vùng hạ lưu đang kết hợp với nhau, tạo nên một hệ thống thủy văn khó dự báo hơn bao giờ hết.
Xem thêm: Thực trạng lũ lụt ở Việt Nam năm 2024 – 2025
Cơ chế của hiện tượng ngập lụt phức hợp ở đồng bằng sông Cửu Long
Vì sao tình trạng ngập lụt tại Đồng bằng sông Cửu Long ngày càng nghiêm trọng và kéo dài hơn trước? Trong lĩnh vực Thủy văn học, các nhà nghiên cứu gọi đây là hiện tượng ngập lụt phức hợp.
Hiện tượng này xảy ra khi nhiều nguồn gây ngập hoạt động cùng lúc, khiến hệ thống sông ngòi và vùng đồng bằng không còn khả năng tự điều tiết. Đó không chỉ là nước lũ từ sông hay lượng mưa lớn. Thay vào đó, nhiều yếu tố thủy văn và địa hình cùng hội tụ và khuếch đại lẫn nhau.
Nguồn nước chính của đồng bằng đến từ hệ thống Sông Mekong. Khi lưu lượng lũ từ thượng nguồn tăng mạnh, dòng nước này sẽ đổ xuống khu vực hạ lưu của Việt Nam.
Tuy nhiên, cùng thời điểm đó, vùng cửa sông của Biển Đông thường xuất hiện triều cường cuối năm. Hai lực nước này gặp nhau ngay tại vùng chuyển tiếp giữa sông và biển.
Sự giao thoa này làm giảm khả năng thoát lũ ra biển. Kết quả là nước bị dồn ngược trở lại hệ thống kênh rạch của đồng bằng. Trong nhiều kịch bản thủy văn, độ sâu ngập bổ sung do hiện tượng này có thể tăng thêm tới khoảng 1 – 1,5 m, đặc biệt tại các vùng trũng ven sông.
Và trong nhiều thập kỷ, các tài liệu quy hoạch cho rằng Đồng bằng sông Cửu Long có độ cao trung bình khoảng 2,6 m so với mực nước biển. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây sử dụng dữ liệu vệ tinh và đo đạc địa hình độ chính xác cao đã cho thấy một thực tế khác.
Độ cao trung bình của phần lớn đồng bằng chỉ khoảng 0,8 – 1 m so với mực nước biển. Điều này khiến khu vực trở nên đặc biệt nhạy cảm với lũ, triều cường và nước biển dâng.
Ngoài ra, tình trạng sụt lún đất đang diễn ra với tốc độ đáng lo ngại. Một nguyên nhân quan trọng là việc khai thác nước ngầm quy mô lớn phục vụ sinh hoạt và nông nghiệp. Khi tầng chứa nước bị rút cạn, cấu trúc đất yếu dần và bề mặt đồng bằng hạ thấp theo thời gian.
Một yếu tố khác đang làm trầm trọng thêm nguy cơ ngập lụt là hiện tượng thiếu hụt phù sa và cát trong hệ thống Sông Mekong.
Mỗi năm, hàng chục triệu tấn cát được khai thác từ lòng sông để phục vụ xây dựng. Hoạt động này khiến đáy sông ngày càng bị khoét sâu. Khi hình dạng lòng sông thay đổi, động lực dòng chảy cũng thay đổi theo.
Trước đây, vào mùa lũ, một phần lượng nước lớn từ Mekong sẽ chảy ngược vào Biển Hồ Tonle Sap. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy lượng nước chảy ngược này đã giảm đáng kể. Khi khả năng trữ nước của hệ thống tự nhiên suy yếu, nhiều dòng lũ sẽ đi thẳng xuống hạ lưu, làm tăng nguy cơ ngập lụt tại các tỉnh đồng bằng.
Thiệt hại kinh tế xã hội do ngập lụt ở đồng bằng Sông Cửu Long
Trong khu vực trung tâm của Đồng bằng sông Cửu Long, các đô thị lớn như Cần Thơ từng phải đối mặt với tình trạng ngập lụt đô thị kéo dài. Trước khi nhiều dự án hạ tầng chống ngập được triển khai, thiệt hại kinh tế do ngập nước tại đây được ước tính khoảng 300 triệu USD mỗi năm. Nguyên nhân chủ yếu đến từ giao thông tê liệt, hoạt động thương mại gián đoạn và chi phí sửa chữa hạ tầng tăng cao.
Ngập lụt kéo dài cũng thúc đẩy một xu hướng đáng chú ý: di cư môi trường. Khi đất sản xuất bị ngập thường xuyên và thu nhập nông nghiệp suy giảm, nhiều hộ gia đình buộc phải rời quê để tìm việc làm ổn định hơn.
Theo thống kê của Ngân hàng Thế giới, trong khoảng một thập kỷ qua đã có hơn 1,7 triệu người rời khỏi Đồng bằng sông Cửu Long để di chuyển tới các trung tâm kinh tế lớn như Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương hay Đồng Nai. Xu hướng này đang làm thay đổi cấu trúc dân số của toàn vùng đồng bằng.
Di cư thường được xem là một cách thích ứng khi điều kiện sống trở nên khó khăn. Tuy nhiên, lợi ích kinh tế mà các gia đình nhận lại không phải lúc nào cũng tương xứng.
Khảo sát tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy khoảng 14% hộ gia đình có người đi làm ăn xa. Trong số đó, chỉ khoảng 58% hộ nhận được tiền gửi về từ người thân. Đáng chú ý, gần một nửa các khoản tiền gửi này dưới 5 triệu đồng mỗi năm.
Mức hỗ trợ tài chính này khá nhỏ so với chi phí sinh hoạt và chi phí phục hồi sản xuất sau thiên tai. Vì vậy, nhiều hộ gia đình vẫn phải đối mặt với nguy cơ nghèo đói kéo dài, dù có người thân đang làm việc tại các đô thị.
Tư duy chống lũ từ phòng thủ bị động sang thích ứng chủ động ở đồng bằng sông Cửu Long
Đối mặt với nguy cơ ngập lụt ngày càng phức tạp tại Đồng bằng sông Cửu Long, các chiến lược quản trị không thể chỉ dựa vào dự báo hoặc công nghệ. Giải pháp hiệu quả cần sự kết hợp giữa hạ tầng kỹ thuật, hệ sinh thái tự nhiên và cơ chế quản trị liên vùng. Cách tiếp cận mới đang chuyển từ tư duy chống lũ sang thích ứng với lũ.
Một số đô thị trong vùng đồng bằng đã bắt đầu triển khai các hệ thống kiểm soát ngập theo hướng tích hợp dữ liệu và hạ tầng kỹ thuật. Tại Cần Thơ, hệ thống Flood Risk Management Information System (FRMIS) kết hợp với đê bao khép kín đã tạo ra một vùng bảo vệ chống ngập quy mô lớn.
Dự án này giúp bảo vệ khu vực lõi đô thị rộng khoảng 2.700 ha, nơi sinh sống của hơn 420.000 cư dân. Nhờ hệ thống cống kiểm soát triều, đê bao và các trạm bơm hiện đại, nhiều khu vực trung tâm của thành phố có thể duy trì trạng thái khô ráo ngay cả khi triều cường dâng cao từ Biển Đông.
Song song với hạ tầng kỹ thuật, nhiều địa phương đang áp dụng cách tiếp cận giải pháp từ thiên nhiên, tức là tận dụng các quy luật tự nhiên để thích ứng với môi trường thay đổi.
Tại Cà Mau, mô hình luân canh lúa – tôm đã trở thành một chiến lược sinh kế hiệu quả. Nông dân sử dụng nước ngọt trong mùa mưa để trồng lúa, sau đó tận dụng nguồn nước lợ vào mùa khô để nuôi tôm. Mô hình này có thể mang lại thu nhập khoảng 120 – 150 triệu đồng mỗi năm, đồng thời giúp giảm rủi ro do biến động mặn ngọt của nguồn nước.
Ở khu vực thượng nguồn như An Giang, các dự án mở rộng không gian trữ lũ tự nhiên cũng đang được triển khai. Việc dành khoảng 1.000 ha đất cho vùng trữ lũ giúp làm chậm dòng chảy từ thượng nguồn của Sông Mekong, qua đó giảm áp lực nước đổ về các tỉnh hạ lưu.
Có thể nói, quản lý ngập lụt tại Đồng bằng sông Cửu Long không thể tách rời khỏi toàn bộ lưu vực Sông Mekong. Vì vậy, hợp tác quốc tế và chia sẻ dữ liệu thủy văn đóng vai trò then chốt.
Trong khuôn khổ Ủy hội sông Mekong và cơ chế Hợp tác Lancang – Mekong, các quốc gia trong lưu vực đang tăng cường trao đổi dữ liệu dòng chảy và điều tiết hồ chứa. Trung Quốc đã tái cam kết chia sẻ dữ liệu thủy văn từ các trạm quan trắc quan trọng như Trạm thủy văn Cảnh Hồng và Trạm thủy văn Mạn An.
Ở cấp độ quốc gia, Việt Nam cũng tăng cường quản lý tài nguyên sông thông qua các quy định pháp lý mới. Nghị định 10/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/03/2025, đặt ra các giới hạn chặt chẽ hơn đối với hoạt động khai thác cát và sỏi lòng sông. Mục tiêu là giảm thiểu tình trạng xói lở đáy sông và bảo vệ cân bằng thủy động lực của hệ thống sông ngòi trong vùng đồng bằng.
Giải pháp ứng dụng digital twin mô phỏng ngập lụt
Trước những biến động ngày càng khó dự báo của khí hậu, các mô hình dự báo truyền thống dựa trên dữ liệu lịch sử đang bộc lộ nhiều hạn chế. Trong bối cảnh đó, các công nghệ mô phỏng hiện đại bắt đầu đóng vai trò quan trọng trong quản lý rủi ro ngập lụt tại Đồng bằng sông Cửu Long.
Một trong những giải pháp nổi bật là mô hình bản sao kỹ thuật số, hay Digital Twin, được phát triển bởi nền tảng mô phỏng thủy lực 3Di. Công nghệ này cho phép tái tạo một hệ thống thủy văn hoàn chỉnh trong môi trường số, giúp các nhà quản lý và nhà khoa học hiểu rõ hơn về cách nước di chuyển trong toàn bộ lưu vực.
Trong mô hình Digital Twin, toàn bộ không gian địa lý của Đồng bằng sông Cửu Long được tái dựng dưới dạng dữ liệu số. Hệ thống này tích hợp nhiều lớp thông tin quan trọng như:
- Bản đồ địa hình độ phân giải cao
- Cao độ bề mặt đất (trung bình khoảng 0,8 – 1 m so với mực nước biển)
- Mạng lưới kênh rạch và sông chính thuộc lưu vực Sông Mekong
- Hệ thống đê bao, cống kiểm soát triều và hạ tầng thủy lợi
Nhờ vậy, mô hình có thể phản ánh khá chính xác cấu trúc địa hình và thủy văn thực tế của vùng đồng bằng.
Ngoài ra nền tảng 3Di còn cho phép mô phỏng các kịch bản ngập lụt phức tạp, bao gồm hiện tượng ngập lụt phức hợp. Trong một mô hình duy nhất, hệ thống có thể tính toán đồng thời nhiều yếu tố:
- Lưu lượng nước từ thượng nguồn Sông Mekong
- Mực nước điều tiết của Biển Hồ Tonle Sap
- Triều cường tại vùng cửa sông thuộc Biển Đông
- Tốc độ sụt lún đất tại các khu vực đô thị và nông nghiệp
Việc mô phỏng theo thời gian thực giúp các nhà quản lý đánh giá nhanh mức độ ngập, phạm vi ảnh hưởng và thời gian rút nước trong nhiều kịch bản khí hậu khác nhau.
Lợi ích lớn nhất của mô hình Digital Twin nằm ở khả năng thử nghiệm trước khi xây dựng ngoài thực tế. Chính quyền địa phương có thể sử dụng mô hình để đánh giá hiệu quả của nhiều phương án chống ngập, ví dụ:
- Bố trí thêm trạm bơm thoát nước
- Điều chỉnh thiết kế cống kiểm soát triều
- Quy hoạch lại khu dân cư tại các vùng trũng
- Thay đổi cấu trúc đê bao và kênh dẫn nước
Thông qua các mô phỏng này, các dự án hạ tầng có thể được tối ưu ngay từ giai đoạn thiết kế. Điều đó giúp giảm chi phí đầu tư và hạn chế rủi ro khi triển khai ngoài thực địa.
