Bạn có cảm thấy mùa hè ngày càng khắc nghiệt? Hay những cơn bão như Yagi năm 2024 đổ bộ miền Bắc với sức tàn phá vượt ngoài mọi kịch bản quen thuộc? Đây không phải là sự thất thường ngẫu nhiên của thời tiết. Đó là tín hiệu rõ ràng của biến đổi khí hậu.
Trong bối cảnh thế giới chạy đua với thời gian để kiểm soát nóng lên toàn cầu, Việt Nam là quốc gia có đường bờ biển dài, địa hình thấp và nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào tự nhiên đang nằm trong nhóm chịu rủi ro cao nhất. Bài viết này 3Di sẽ làm rõ biến đổi khí hậu là gì, từ nền tảng khoa học đến khung pháp lý, đồng thời mở ra góc nhìn về các kịch bản tương lai và cơ hội.
Biến đổi khí hậu là gì
Tại Việt Nam, khái niệm biến đổi khí hậu đã được luật hóa, trở thành nền tảng cho chiến lược quốc gia về môi trường và phát triển bền vững.
Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của khí hậu trong một khoảng thời gian dài do tác động của các điều kiện tự nhiên và hoạt động của con người, biểu hiện bởi sự nóng lên toàn cầu, mực nước biển dâng và gia tăng các hiện tượng khí tượng thủy văn cực đoan.
Luật Khí tượng Thủy văn 2015
Ở cấp độ quốc tế, Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC) nhấn mạnh rõ hơn vai trò của con người. Theo UNFCCC, biến đổi khí hậu là sự thay đổi khí hậu có thể quy trực tiếp hoặc gián tiếp cho hoạt động của con người làm thay đổi thành phần khí quyển toàn cầu.
Sự khác biệt này không chỉ mang tính học thuật. Nó gắn chặt với trách nhiệm cắt giảm khí nhà kính, thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định và các cam kết mà Việt Nam đã đưa ra trên trường quốc tế.
Tuy nhiên, cần phải phân biệt rằng một mùa đông lạnh bất thường hay một năm mưa nhiều không phủ nhận biến đổi khí hậu. Nhầm lẫn phổ biến nằm ở hai khái niệm sau:
- Biến động khí hậu: Là dao động ngắn hạn của hệ thống khí hậu, thường kéo dài vài tháng đến vài năm. Ví dụ điển hình là El Niño và La Niña, gây nóng lên hoặc mưa lũ bất thường theo chu kỳ.
- Biến đổi khí hậu: Là sự thay đổi có tính hệ thống của các giá trị trung bình, như nhiệt độ trung bình toàn cầu hay lượng mưa trung bình, kéo dài hàng thập kỷ, thường từ 30 năm trở lên.
Nói cách khác, một đợt rét đậm vẫn có thể xảy ra trong bối cảnh Trái Đất ấm lên. Nó không phủ nhận xu hướng dài hạn, mà cho thấy hệ thống khí hậu đang ngày càng mất cân bằng và cực đoan hơn.
Cơ chế gây ra biến đổi khí hậu hoạt động như thế nào?
Vì sao Trái Đất nóng lên nhanh như vậy? Cốt lõi của vấn đề là mất cân bằng năng lượng. Hành tinh nhận nhiều năng lượng hơn mức có thể phát tán trở lại không gian.
Khí quyển hoạt động như một tấm chăn nhiệt. Các khí nhà kính (GHGs) giữ lại một phần nhiệt từ Mặt Trời để duy trì sự sống. Nhưng hoạt động của con người đã làm tấm chăn này dày quá mức. Hệ quả là nhiệt bị giữ lại nhiều hơn cần thiết. Những khí nhà kính chính gồm:
- Carbon Dioxide (CO₂): Phát sinh chủ yếu từ việc đốt than đá, dầu mỏ và khí tự nhiên trong sản xuất điện, giao thông và công nghiệp. Nồng độ CO₂ trong khí quyển đã vượt 414 ppm, mức cao nhất trong lịch sử quan trắc hiện đại. CO₂ tồn tại rất lâu trong khí quyển, tạo hiệu ứng tích lũy.
- Methane (CH₄): Có nguồn phát thải lớn từ canh tác lúa nước ngập, chăn nuôi, bãi chôn lấp rác và khai thác nhiên liệu hóa thạch. Ở Việt Nam, lúa nước là nguồn phát thải CH₄ đáng kể. Trong ngắn hạn, methane giữ nhiệt mạnh hơn CO₂ nhiều lần, dù thời gian tồn tại ngắn hơn.
Khi nồng độ GHGs tăng, bức xạ hồng ngoại bị giữ lại nhiều hơn. Nhiệt tích tụ. Nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng.
Hiện nay, chúng ta đang sống trong Kỷ Nhân sinh (Anthropocene). Đây là giai đoạn con người trở thành lực lượng chi phối các hệ thống Trái Đất, từ khí quyển đến sinh quyển. Các báo cáo của IPCC cảnh báo về điểm tới hạn. Đó là những ngưỡng mà khi vượt qua, biến đổi sẽ không thể đảo ngược trong thang thời gian của con người. Ví dụ:
- Tan chảy không hồi phục của băng Greenland và Nam Cực, kéo theo mực nước biển dâng dài hạn.
- Suy thoái rừng nhiệt đới (như Amazon), làm mất bể hấp thụ carbon tự nhiên.
- Rối loạn tuần hoàn đại dương, ảnh hưởng đến khí hậu khu vực và toàn cầu.
Vượt qua các điểm tới hạn không chỉ làm Trái Đất nóng hơn. Nó làm hệ thống khí hậu mất ổn định, khiến thời tiết cực đoan xảy ra thường xuyên và dữ dội hơn.
Kịch bản biến đổi khí hậu tại Việt Nam trong tương lai
Theo Kịch bản Biến đổi Khí hậu cập nhật năm 2020 của Bộ Tài nguyên và Môi trường (MONRE), tương lai khí hậu Việt Nam đang dịch chuyển theo hướng nóng hơn, ẩm hơn và cực đoan hơn. Các con số không còn mang tính cảnh báo chung chung. Chúng cho thấy rủi ro cụ thể theo từng vùng.
Dưới kịch bản phát thải cao, nhiệt độ trung bình năm tại Việt Nam có thể tăng từ 3,0°C đến 4,2°C vào cuối thế kỷ XXI. Mức tăng này cao hơn trung bình toàn cầu và đặc biệt nghiêm trọng tại Bắc Bộ và Trung Bộ, nơi các đợt nắng nóng kéo dài sẽ xuất hiện thường xuyên hơn.
Hệ quả trực tiếp là:
- Gia tăng sóng nhiệt
- Tăng nhu cầu năng lượng làm mát
- Nguy cơ suy giảm năng suất lao động và nông nghiệp
Ngoài ra, tổng lượng mưa năm có xu hướng tăng, nhưng phân bố lại theo hướng bất lợi:
- Mùa mưa: Mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, làm tăng nguy cơ lũ quét, ngập úng và sạt lở đất.
- Mùa khô: Ít mưa hơn, hạn hán kéo dài, thiếu nước cho sinh hoạt và sản xuất.
Đáng chú ý, lượng mưa cực trị (mưa rất to trong thời gian ngắn) tại Bắc Bộ được dự báo có thể tăng tới 40%, làm quá tải hệ thống thoát nước và hồ chứa hiện nay.
Và với đường bờ biển dài hơn 3.260 km, Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia dễ tổn thương nhất trước nước biển dâng. Dữ liệu vệ tinh và quan trắc cho thấy mực nước biển tại Biển Đông đang tăng trung bình khoảng 4,1 mm mỗi năm, cao hơn mức trung bình toàn cầu.
Theo kịch bản trung bình, dự báo mực nước biển dâng đến năm 2050 như sau:
| Khu vực | Mức tăng dự báo (cm) | Khoảng dao động (cm) | Tác động chính |
|---|---|---|---|
| Móng Cái – Hòn Dấu | 22 | 14 – 30 | Ngập lụt ven biển, sạt lở bờ |
| Quần đảo Trường Sa | 24 | 14 – 31 | Mất diện tích đảo nổi, xâm nhập mặn |
| Trung bình toàn dải | 23 | 13 – 31 | Ảnh hưởng nuôi trồng thủy sản |
Nước biển dâng không chỉ gây ngập lụt. Nó còn làm trầm trọng xâm nhập mặn, đe dọa Đồng bằng sông Cửu Long, nơi đảm bảo an ninh lương thực quốc gia và sinh kế của hàng chục triệu người.
Trong bối cảnh đó, biến đổi khí hậu tại Việt Nam không còn là rủi ro xa vời. Nó là bài toán hiện hữu, tác động trực tiếp đến kinh tế, xã hội và an ninh môi trường.
Tác động của biến đổi khí hậu lên đời sống, kinh tế
Biến đổi khí hậu không còn là kịch bản tương lai. Nó đang tác động trực tiếp đến đời sống, sản xuất và tăng trưởng kinh tế của Việt Nam, từng ngày.
Bão số 3 (Yagi) năm 2024 là minh chứng rõ ràng cho khái niệm thiên tai khí hậu cực đoan. Cơn bão này gây thiệt hại kinh tế ước tính hơn 81.700 tỷ đồng (khoảng 3,3 tỷ USD), trở thành một trong những thảm họa tốn kém nhất trong lịch sử gần đây.
Yagi cho thấy một xu hướng đáng lo ngại:
- Cường độ bão mạnh hơn do nhiệt độ mặt nước biển tăng
- Quỹ đạo di chuyển khó dự báo, gây bất ngờ cho công tác phòng chống
- Mưa lớn kỷ lục, dẫn đến lũ lụt diện rộng và sạt lở đất
Đây không phải hiện tượng cá biệt. Nó phản ánh trạng thái bình thường mới của khí hậu, nơi thiên tai xảy ra ít dự đoán hơn nhưng tàn phá hơn, buộc xã hội phải thích nghi thay vì chỉ ứng phó bị động.
Theo Báo cáo Quốc gia về Khí hậu và Phát triển (CCDR) của Ngân hàng Thế giới (World Bank), Việt Nam có thể mất 12 – 14% GDP vào năm 2050 nếu không triển khai các biện pháp giảm phát thải và thích ứng khí hậu kịp thời. Thiệt hại không chỉ đến từ thiên tai, mà còn từ gián đoạn chuỗi cung ứng và suy giảm năng suất lao động.
Tại Bạc Liêu, trung tâm nuôi tôm công nghiệp của cả nước, các đợt nắng nóng kéo dài kết hợp mưa trái mùa cuối năm 2024 đã gây sốc nhiệt, bùng phát dịch bệnh trên tôm. Hàng chục hecta nuôi trồng công nghệ cao bị thiệt hại, làm tăng chi phí sản xuất và rủi ro cho nông hộ.
Biến đổi khí hậu còn làm gia tăng rủi ro sức khỏe, đặc biệt với lao động ngoài trời và lao động di cư. Theo Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM) và Bộ Y tế, số ca sốc nhiệt, bệnh liên quan đến hô hấp và bệnh truyền nhiễm do môi trường có xu hướng tăng, nhất là trong các đợt nắng nóng và ngập lụt kéo dài.
Tổng hợp các tác động này cho thấy biến đổi khí hậu không chỉ là vấn đề môi trường. Nó là thách thức phát triển, ảnh hưởng đồng thời đến kinh tế, an sinh xã hội và sức khỏe con người.
Lộ trình chiến lược ứng phó biến đổi khí hậu từ Chính phủ
Việt Nam không dừng lại ở cảnh báo. Chính phủ đã xây dựng khung pháp lý và chiến lược ứng phó mang tính bắt buộc, chuyển biến đổi khí hậu từ một vấn đề môi trường sang trụ cột của chính sách phát triển quốc gia.
Theo Quyết định số 896/QĐ-TTg, phê duyệt Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050, Việt Nam đặt mục tiêu dài hạn rõ ràng: đạt phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050. Đây là cam kết mang tính bước ngoặt, gắn tăng trưởng kinh tế với chuyển dịch năng lượng, kinh tế carbon thấp và phát triển bền vững.
Song song, Việt Nam đã cập nhật Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) năm 2022, trong đó cam kết:
- Giảm 15,8% tổng phát thải khí nhà kính bằng nguồn lực trong nước
- Giảm đến 43,5% vào năm 2030 nếu có hỗ trợ quốc tế về tài chính, công nghệ và năng lực
Những cam kết này đặt Việt Nam vào nhóm các quốc gia đang phát triển có lộ trình giảm phát thải tham vọng và minh bạch trong khuôn khổ Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC).
Đối với doanh nghiệp và các cơ sở sản xuất, giai đoạn 2024 – 2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng từ tự nguyện sang tuân thủ pháp lý bắt buộc. Các văn bản cần đặc biệt lưu ý gồm:
- Quyết định 13/2024/QĐ-TTg: Ban hành danh mục gần 2.000 cơ sở phát thải lớn thuộc các lĩnh vực năng lượng, công nghiệp, giao thông và xử lý chất thải. Các cơ sở này bắt buộc thực hiện kiểm kê khí nhà kính, có hiệu lực từ 01/10/2024. Đây là nền tảng dữ liệu cho việc vận hành thị trường carbon.
- Nghị định 119/2025/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung Nghị định 06/2022/NĐ-CP), ban hành ngày 09/06/2025, nghị định này quy định chi tiết:
- Phân bổ hạn ngạch phát thải carbon cho giai đoạn 2025 – 2026
- Mở rộng đối tượng tham gia thị trường carbon trong nước
- Tăng cường cơ chế giám sát, báo cáo và thẩm tra (MRV)
Khung pháp lý mới cho thấy một thông điệp rõ ràng: giảm phát thải không còn là lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc để doanh nghiệp tồn tại và cạnh tranh trong kỷ nguyên Net Zero.
Các mô hình và giải pháp được áp dụng để thích ứng biến đổi khí hậu tại Việt Nam
Biến đổi khí hậu không chỉ mang đến rủi ro. Nó cũng mở ra cơ hội chuyển đổi mô hình phát triển. Trong bối cảnh đó, kinh tế xanh, tăng trưởng carbon thấp và đầu tư bền vững đang trở thành động lực mới của Việt Nam.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, mô hình Tôm – Lúa là ví dụ điển hình cho thích ứng dựa vào hệ sinh thái. Thay vì chống lại xâm nhập mặn, nông dân:
- Nuôi tôm trong mùa khô khi độ mặn tăng
- Trồng lúa vào mùa mưa khi nước ngọt quay trở lại
Cách làm này giúp giảm rủi ro khí hậu, cải thiện thu nhập kép và hạn chế sử dụng hóa chất, phù hợp với định hướng nông nghiệp bền vững.
Hay tại Tân Hóa (Quảng Bình) là khu vực thường xuyên chịu lũ lớn, người dân đã sáng tạo mô hình nhà phao nổi. Ngôi nhà có thể tự nổi theo mực nước, bảo vệ người và tài sản khi lũ dâng nhanh. Đây là giải pháp thích ứng tại chỗ, chi phí thấp, phản ánh khả năng sáng tạo của cộng đồng địa phương.
Ngoài ra, Việt Nam đang nổi lên như một điểm đến hấp dẫn trong lĩnh vực điện gió và điện mặt trời. Tiêu biểu là các dự án điện gió tại Ninh Thuận, được tài trợ bởi JICA và ADB với tổng vốn khoảng 107 triệu USD. Các dự án này giúp giảm khoảng 215.000 tấn CO₂ mỗi năm, đồng thời tăng an ninh năng lượng và thu hút dòng vốn xanh.
Có thể nói, Việt Nam đang từng bước xây dựng thị trường carbon trong nước, gắn với cam kết Net Zero 2050:
- Năm 2025: Thí điểm sàn giao dịch tín chỉ carbon
- Năm 2028: Hoàn thiện khung pháp lý, cơ chế giám sát và vận hành
- Năm 2029: Vận hành chính thức sàn giao dịch, từng bước kết nối với thị trường carbon quốc tế
Chuyển dịch xanh vì thế không chỉ là nghĩa vụ môi trường. Nó đang trở thành cơ hội kinh tế, giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu trong kỷ nguyên phát thải thấp.
