Bạn có biết, chỉ 15 cm nước lũ cũng đủ làm một người trưởng thành mất thăng bằng, và 60 cm có thể cuốn trôi cả một chiếc ô tô? Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, những địa danh như Làng Nủ (Lào Cai), Kỳ Sơn (Nghệ An) hay Mù Cang Chải (Yên Bái) đã trở thành ký ức đau xót về sức tàn phá của thiên nhiên. Vấn đề không chỉ nằm ở mức độ nguy hiểm, mà còn ở sự hiểu nhầm khái niệm. Lũ quét là gì? Nó khác lũ ống và lũ bùn đá ra sao? Và quan trọng hơn cả, bạn cần làm gì khi chỉ có vài phút để thoát thân?
Lũ quét là gì?
Lũ quét không dâng chậm như lũ sông. Nó đến nhanh, mạnh và không cho con người thời gian chuẩn bị. Căn cứ Luật Phòng, chống thiên tai và Quyết định 18/2021/QĐ-TTg, lũ quét được xác định là hiện tượng lũ xảy ra đột ngột trên sườn dốc, suối nhỏ và lưu vực miền núi. Dòng chảy rất xiết, thường kèm theo bùn, đất, đá, mực nước lên nhanh và rút nhanh, gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản.
Các tổ chức như NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration) cho rằng dấu hiệu cốt lõi của lũ quét là thời gian hình thành cực ngắn, thường dưới 6 giờ sau mưa lớn, thậm chí chỉ vài chục phút.
Về cơ chế vật lý của lũ quét là nước mưa tích tụ ở vùng cao mang thế năng. Khi tràn xuống địa hình dốc, thế năng chuyển thành động năng với vận tốc lớn. Lúc này, dòng lũ không còn là nước thông thường, mà là một khối năng lượng di động, cuốn phăng mọi vật cản trên đường đi.
Lưu ý rằng, hiện này rất nhiều người hay nhầm lẫn giữa ba loại hình lũ ống, lũ quét và lũ bùn đá, việc nhầm lẫn này có thể dẫn đến quyết định thoát hiểm sai lầm. Dưới đây là cách phân biệt rõ ràng và thực tế:
Lũ ống
- Cơ chế: Nước từ lưu vực lớn dồn về một điểm hẹp (khe núi, cầu cống), tạo hiệu ứng thắt cổ chai, rồi phun ra với áp lực cực mạnh.
- Địa hình: Thung lũng hẹp, hẻm vực sâu, suối có điểm nghẽn tự nhiên hoặc nhân tạo.
- Vật chất: Chủ yếu là nước, nhưng lực xô đẩy rất lớn.
- Mức độ phá hủy: Tập trung theo luồng, hủy diệt cục bộ nhưng dữ dội.
Lũ quét
- Cơ chế: Mưa lớn cường suất cao làm nước tràn bề mặt và nhanh chóng tập trung vào suối cạn.
- Địa hình: Sườn núi dốc, lưu vực nhỏ, khu vực mất rừng hoặc suy giảm thảm thực vật.
- Vật chất: Nước chiếm ưu thế, kèm bùn, cát, cây gỗ, rác.
- Mức độ phá hủy: Quét sạch trên diện rộng, tốc độ nhanh, khó dự báo.
Lũ bùn đá
- Cơ chế: Đất đá bão hòa nước sạt lở và hòa vào dòng chảy. Dòng lũ hoạt động như chất lưu phi Newton, tương tự bê tông lỏng.
- Địa hình: Chân núi, sườn dốc lớn, khu vực địa chất rời rạc và phong hóa mạnh.
- Vật chất: Hơn 50% là vật chất rắn như đá tảng, gỗ lớn, bùn đặc.
- Mức độ phá hủy: Nguy hiểm nhất. Có thể đẩy trôi đá nặng hàng chục tấn và vùi lấp hoàn toàn bản làng.
Xem thêm: Đâu là sự khác biệt giữa lũ quét với lũ ống?
Nguyên nhân và cơ chế hình thành lũ quét
Vì sao Việt Nam liên tục hứng chịu lũ quét, lũ ống và lũ bùn đá? Câu trả lời nằm ở sự cộng hưởng nguy hiểm giữa yếu tố tự nhiên (khí tượng – địa hình) và tác động của con người. Khi hai yếu tố này gặp nhau, chỉ cần một trận mưa đủ mạnh, thảm họa sẽ được kích hoạt.
Yếu tố khí tượng
Mưa lớn là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Lũ quét chỉ hình thành khi lượng mưa vượt qua một ngưỡng nguy hiểm. Nhiều nghiên cứu thủy văn tại khu vực Đông Nam Á cho thấy lớn hơn 100 mm trong 24 giờ hoặc 30 – 50 mm trong 1 giờ là mức mưa có thể kích hoạt lũ quét ở lưu vực nhỏ miền núi. Ở cường suất này, nước không kịp thấm xuống đất mà chảy tràn bề mặt với tốc độ cao.
Sau các đợt mưa kéo dài hoặc bão lớn, đất đá đã bão hòa nước. Lúc này lực liên kết trong đất suy giảm mạnh và ma sát trượt gần như bằng không. Chỉ cần một trận mưa tiếp theo, dù không quá lớn, cũng đủ gây sạt lở đất, từ đó kích hoạt lũ bùn đá hoặc lũ quét hỗn hợp.
Thảm họa Làng Nủ (Lào Cai) là ví dụ điển hình, khi lượng mưa tích lũy trước đó vượt 600 mm, khiến địa tầng hoàn toàn mất ổn định.
Yếu tố địa mạo và tác động của con người
Các tỉnh miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ có độ dốc sườn núi lớn, thường trên 35° và lưu vực sông suối ngắn, hẹp. Cấu trúc này khiến nước mưa không có thời gian lưu, mà dồn nhanh về hạ lưu. Dòng chảy vì thế tăng tốc đột ngột, tạo điều kiện lý tưởng cho lũ quét hình thành trong vài chục phút.
Rừng tự nhiên có khả năng giữ lại 80 – 90% lượng nước mưa. Khi rừng bị thay thế bởi đồi trọc hoặc cây công nghiệp ngắn ngày:
- Hệ số dòng chảy tăng mạnh
- Nước mưa chảy tràn, cuốn theo đất đá, gỗ mục
Điều này biến một cơn mưa lớn thành dòng lũ giàu bùn đá với sức phá hủy cao hơn nhiều lần.
Ngoài ra, việc san ủi mở đường, xây dựng thủy điện nhỏ và lấn chiếm lòng suối vô tình tạo ra các đập chắn tạm thời. Khi nước dâng vượt ngưỡng chịu lực và các điểm nghẽn này vỡ, dòng lũ phía sau sẽ tăng tốc đột ngột, gây ra hiệu ứng domino, quét sạch mọi thứ ở hạ du.
Có thể nói lũ quét không phải tai họa trời giáng đơn thuần. Nó là kết quả của mưa cực đoan, địa hình dốc và những can thiệp thiếu kiểm soát của con người.
Xem thêm: Tìm hiểu cơ chế hình thành lũ lụt ở Việt Nam
Bài học từ các thảm họa lũ quét trong lịch sử
Những con số và khái niệm chỉ thực sự có ý nghĩa khi được soi chiếu qua các thảm họa có thật. Lũ quét và lũ bùn đá tại Việt Nam cho thấy chỉ một sai lệch nhỏ trong nhận thức và quy hoạch cũng có thể dẫn đến hậu quả không thể đảo ngược.
Thảm họa Làng Nủ (Lào Cai – 2024)
Sự kiện tại Làng Nủ (huyện Bảo Yên, Lào Cai) vào tháng 9/2024 là minh chứng điển hình cho mức độ tàn phá của lũ bùn đá.
Hoàn lưu bão Yagi gây mưa kéo dài với lượng mưa tích lũy lên tới 633 mm, trút xuống khu vực núi Con Voi, nơi có nền địa chất đá phiến phong hóa mạnh. Đất đá bão hòa nước sạt lở với khối lượng lớn, chặn dòng suối và hình thành một đập tự nhiên tạm thời.
Khi đập vỡ, toàn bộ khối bùn đá dày đặc lao xuống hạ du với vận tốc lớn, san phẳng gần như toàn bộ ngôi làng chỉ trong thời gian rất ngắn.
Bài học rút ra từ thảm họa này là:
- Không nên đánh giá rủi ro chỉ dựa vào chưa từng xảy ra lũ quét.
- Cần rà soát lại quy hoạch dân cư, đặc biệt là các khu vực chân núi, sườn dốc có nguy cơ sạt lở cao.
- Lũ bùn đá có thể xảy ra ngay cả khi khu vực đó không nằm trên dòng suối lớn.
Lũ quét Kỳ Sơn (Nghệ An – 2022)
Trái ngược với Làng Nủ, trận lũ ống, lũ quét tại Kỳ Sơn (Nghệ An) năm 2022 cho thấy vai trò quyết định của cảnh báo sớm và hành động kịp thời.
Diễn biến
Khoảng 2 giờ sáng ngày 2/10/2022, mưa lớn thượng nguồn khiến lũ ống và lũ quét đổ về thị trấn Mường Xén và xã Tà Cạ. Nước lên rất nhanh, tấn công khu dân cư khi người dân đang ngủ.
Điểm sáng trong ứng phó
- Hệ thống cảnh báo sớm thủ công bằng kẻng, loa tay được kích hoạt kịp thời.
- Chính quyền địa phương quyết liệt sơ tán dân ngay trong đêm, không chờ trời sáng.
Dù thiệt hại tài sản ước tính hơn 200 tỷ đồng, số người thương vong đã được giảm xuống mức thấp nhất.
Bài học rút ra
- Với lũ quét, mỗi phút cảnh báo sớm đều có giá trị bằng sinh mạng con người.
- Cảnh báo không nhất thiết phải là công nghệ cao; phương tiện đơn giản nhưng đúng thời điểm vẫn có thể cứu người.
Hai thảm họa, hai kết cục khác nhau, nhưng cùng chỉ ra một điều, hiểu đúng bản chất lũ quét và lũ bùn đá, kết hợp quy hoạch hợp lý và cảnh báo sớm, chính là chìa khóa để giảm thiểu mất mát trước những thiên tai ngày càng khốc liệt.
Chiến lược sinh tồn và ứng phó cá nhân khi lũ quét xảy ra
Với lũ quét và lũ bùn đá, bạn thường chỉ có vài chục giây đến vài phút để phản ứng. Trong hoàn cảnh đó, nhận biết sớm và hành động đúng là ranh giới giữa sống và chết.
Dấu hiệu nhận biết lũ quét sớm
Hãy tin vào giác quan của chính bạn. Cơ thể thường cảm nhận nguy hiểm trước khi mắt kịp nhìn thấy.
Thính giác
- Tiếng ầm ầm như tàu hỏa từ thượng nguồn, do đá lớn va đập trong dòng lũ
- Tiếng cây gãy răng rắc, tiếng đất đá trượt trong lòng núi
Thị giác
- Nước suối đổi màu đột ngột, từ trong sang đục ngầu
- Màu nước chuyển sang đỏ gạch, nâu sẫm hoặc xám bùn, cho thấy đất đá đang bị cuốn theo
Dấu hiệu cực kỳ nguy hiểm
Đang mưa lớn nhưng nước suối bỗng cạn hoặc chảy yếu bất thường. Điều này gần như chắc chắn cho thấy dòng chảy đã bị chặn ở thượng nguồn, hình thành đập tạm bằng đất đá.
Phải rời khỏi khu vực ngay lập tức. Khi đập này vỡ, một sóng lũ bùn đá sẽ ập xuống với sức hủy diệt rất lớn.
Xem thêm: Các dấu hiệu biểu hiện của lũ lụt không thể bỏ qua
Kỹ năng thoát hiểm khi lũ quét ập đến
Nguyên tắc sống còn
- Chạy lên cao càng nhanh càng tốt
- Di chuyển vuông góc với hướng dòng chảy
- Tuyệt đối không chạy dọc theo lòng suối, khe núi hoặc đường nước thoát
Hiểu về vật lý dòng chảy
- Chỉ 15 cm nước chảy xiết cũng đủ làm một người trưởng thành mất thăng bằng
- 60 cm nước có thể nâng bổng và cuốn trôi ô tô do lực nổi và ma sát giảm mạnh
Vì vậy, không bao giờ cố băng qua ngầm tràn, cầu tạm hay dòng nước đang chảy. Nếu không kịp thoát và bị cuốn vào dòng lũ thì:
- Cố gắng cuộn tròn người (tư thế bào thai)
- Dùng tay che đầu và cổ, hạn chế va đập trực tiếp vào đá và thân cây
- Khi có cơ hội, tìm cách bám vào vật nổi và di chuyển dần về phía bờ cao
Tóm lại, trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến mưa lớn ngày càng cực đoan và khó dự báo, lũ quét sẽ không còn là hiện tượng hiếm gặp ở miền núi Việt Nam. Chỉ khi kiến thức, quy hoạch và kỹ năng sinh tồn được đặt lên hàng đầu, con người mới có thể giảm thiểu mất mát và sống an toàn hơn trước sức mạnh của thiên nhiên.
