Bạn có biết? Trong nhiều thảm họa thiên nhiên, số ca tử vong không đến từ tác động trực tiếp của thiên tai, mà xuất phát từ những quyết định sai lầm sau đó. Với lũ lụt tại Việt Nam, nguy cơ không chỉ là mực nước dâng cao. Đó là sự cộng hưởng nguy hiểm giữa dòng chảy thủy lực, điện rò, ô nhiễm vi sinh, và hạ tầng bị phá vỡ dưới mặt nước.
Khi lũ tràn về, bản năng sinh tồn thường thôi thúc con người phải hành động ngay. Nhưng các khuyến cáo nhất quán từ Bộ Y tế, CDC, EVN và các chuyên gia an toàn thiên tai cho thấy: trong nhiều tình huống, biết dừng lại và không làm gì cả mới là lựa chọn cứu mạng.
Bài viết này 3Di không đưa ra những lời khuyên chung chung. Đây là một cẩm nang ứng xử rủi ro, giải thích cơ chế khoa học phía sau các mối nguy và chỉ rõ những việc tuyệt đối không nên làm khi xảy ra lũ lụt, nhằm bảo vệ tính mạng, tài sản và cả quyền lợi pháp lý của bạn.
Không di chuyển vào vùng nước ngập lụt
Sai lầm phổ biến nhất khi xảy ra lũ lụt là cố lội nước hoặc lái xe qua đoạn đường ngập. Trên truyền hình, mạng xã hội, hình ảnh này xuất hiện rất nhiều và thường bị nhầm lẫn với bản lĩnh. Trên thực tế, đó là hành vi đánh cược mạng sống vì thiếu hiểu biết về vật lý dòng chảy và an toàn giao thông.
Nhiều người tin rằng ô tô nặng cả tấn sẽ đè xuống mặt đường và không thể bị nước cuốn. Điều này sai. Theo định luật Archimedes, bất kỳ vật thể nào ngập trong chất lỏng đều chịu lực đẩy nổi bằng trọng lượng phần nước bị chiếm chỗ. Lốp xe chứa không khí hoạt động như những chiếc phao.
- Chỉ 30 cm nước (khoảng nửa bánh xe): lực đẩy đã đủ làm mất ma sát giữa lốp và mặt đường. Xe bắt đầu nổi và trôi tự do.
- 45-60 cm nước: ngay cả SUV, bán tải cũng có thể bị dòng nước cuốn đi.
Khi đó, chiếc xe không còn là phương tiện giao thông mà trở thành một vật trôi không kiểm soát.
Nếu xe chết máy trong vùng ngập, tuyệt đối không khởi động lại. Động cơ đốt trong nén khí, không phải nước. Khi nước lọt vào buồng đốt, việc cố đề máy sẽ khiến piston nén chất lỏng không thể nén, gây:
- Cong hoặc gãy tay biên
- Vỡ lốc máy
- Hư hỏng động cơ hoàn toàn
Chi phí sửa chữa có thể lên tới hàng trăm triệu đồng. Nghiêm trọng hơn, bảo hiểm có thể từ chối bồi thường vì đây là hành vi làm gia tăng thiệt hại.
Ngoài ra, việc lội nước trong lũ lụt không an toàn hơn so với đi xe. Nước lũ thường đục, che giấu hoàn toàn bề mặt đường.
- Bẫy hố ga: Áp suất nước trong hệ thống thoát nước đô thị có thể đẩy bật nắp cống gang nặng hàng chục kg. Dưới làn nước đục, bạn không thể phân biệt đâu là mặt đường, đâu là miệng cống. Một bước hụt chân có thể khiến bạn bị cuốn vào cống ngầm, tỷ lệ sống sót gần như bằng không.
- Vật lý dòng chảy: Đừng coi thường dòng nước chỉ cao 15 cm. Dòng chảy tầng đáy mang theo bùn đất làm tăng khối lượng và động năng, đủ để quật ngã một người trưởng thành khỏe mạnh.
Không chủ quan với điện giật và khí độc CO
Sau bão lũ, mất điện diện rộng là tình trạng phổ biến. Để duy trì sinh hoạt, nhiều gia đình sử dụng máy phát điện, bếp than, bếp gas di động. Chính trong giai đoạn này, các tai nạn ngạt khí CO và điện giật thường xảy ra nhiều nhất.
Tuyệt đối không vận hành máy phát điện trong nhà, đặt máy phát ở hiên, gara hay trong phòng mở hé cửa không hề an toàn. Đây là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu sau lũ. Khí CO (Carbon Monoxide) sinh ra từ động cơ đốt trong là mối nguy vô hình:
- Không màu, không mùi, không vị
- Không gây cay mắt hay khó thở ngay lập tức
Khi đi vào phổi, CO bám vào Hemoglobin trong hồng cầu với ái lực mạnh gấp 200 – 250 lần oxy. Oxy bị đẩy ra ngoài, não và tim thiếu dưỡng khí. Nạn nhân thường buồn ngủ, mất ý thức và tử vong mà không có dấu hiệu cảnh báo rõ ràng.
Thực tế cho thấy, nhiều ca cấp cứu và tử vong sau bão tại Việt Nam có liên quan trực tiếp đến ngạt khí máy phát điện trong không gian kín.
Dưới đây là các quy tắc an toàn khi sử dụng máy phát điện
- Chỉ đặt máy ngoài trời, nơi thông thoáng tự nhiên.
- Giữ khoảng cách tối thiểu 6 mét từ máy phát đến cửa sổ, cửa chính, lỗ thông gió của nhà bạn và nhà xung quanh.
- Không bao giờ nối trực tiếp máy phát vào ổ cắm trong nhà. Hành vi này có thể gây xông ngược điện ra lưới, đe dọa tính mạng công nhân điện lực đang sửa chữa.
Nước lũ chứa bùn, muối khoáng và tạp chất nên dẫn điện rất mạnh. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể gây điện giật chết người.
Nếu nền nhà ướt, tường thấm nước hoặc đang ngập, không chạm vào ổ cắm, thiết bị điện, dây dẫn hay cầu dao, đặc biệt khi tay ướt hoặc đứng chân trần.
Khi nước bắt đầu dâng, hãy ngắt cầu dao tổng ngay, nhưng chỉ khi bạn tiếp cận được ở vị trí khô ráo, an toàn. Nếu tủ điện đã bị ngập, không lại gần. Hãy liên hệ điện lực địa phương để cắt điện từ ngoài cột.
Không đóng điện vội vàng sau khi nước rút, dây điện âm tường, ổ cắm và thiết bị có thể vẫn còn ẩm bên trong. Việc cấp điện lại sớm có thể gây chập điện, cháy nổ hoặc điện giật. Hãy để thợ điện chuyên môn kiểm tra độ cách điện trước khi sử dụng.
Xem thêm: Những việc cần làm khi có lũ lụt xảy ra
Không tiếp xúc trực tiếp với môi trường sau lũ
Môi trường sau lũ không chỉ bẩn. Nó là một ổ chứa mầm bệnh. Nước lũ hòa trộn nước cống, xác động vật phân hủy, chất thải sinh hoạt và vi sinh vật từ tầng đất sâu bị khuấy lên. Mọi tiếp xúc trực tiếp đều tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng.
Whitmore (Melioidosis) là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm thường bùng phát sau mùa mưa lũ tại Việt Nam. Tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Burkholderia pseudomallei, tồn tại tự nhiên trong đất và nước bẩn. Vi khuẩn không cần vết thương hở lớn. Chỉ một vết xước nhỏ, vết nứt da, hay nước ăn chân (nấm kẽ chân) cũng đủ để chúng xâm nhập vào máu. Hậu quả là:
- Áp xe hoại tử da và mô mềm
- Viêm phổi nặng
- Nhiễm trùng huyết, suy đa cơ quan
Nếu không phát hiện sớm, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 40 – 60%, đặc biệt ở người có bệnh nền như tiểu đường, suy thận. Chính vì vậy bạn hãy nghe theo những hướng dẫn sau:
- Không lội bùn, dọn dẹp sau lũ bằng chân trần hoặc tay trần.
- Luôn mang ủng cao su cao cổ, găng tay chống nước.
- Khi có trầy xước, rửa ngay bằng xà phòng sạch, sát khuẩn và không để vết thương tiếp xúc với nước lũ.
Ngoài ra, lũ lụt làm rắn, rết và côn trùng độc mất nơi trú ẩn. Chúng buộc phải bò lên cao và thường xâm nhập vào nhà dân: gầm giường, tủ quần áo, đống củi, chăn màn. Tai nạn rắn cắn vì thế gia tăng rõ rệt.
Tuy nhiên, nhiều người vẫn áp dụng các mẹo dân gian nguy hiểm. Bộ Y tế và các chuyên gia chống độc cảnh báo các hành vi tuyệt đối không làm:
- Không garô (buộc chặt chi): Làm tắc mạch máu, khiến nọc độc cô đặc tại chỗ, gây hoại tử nặng. Hậu quả có thể là cắt cụt chi.
- Không rạch, cắt hay nặn vết cắn: Không loại bỏ được nọc độc, còn làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và rối loạn đông máu.
- Không hút nọc bằng miệng: Gây nguy hiểm cho người sơ cứu và làm vết thương nhiễm khuẩn nặng hơn.
Để xử lý đúng cách, bạn hãy thực hiện những bước sau:
- Bất động chi bị cắn, nẹp như gãy xương.
- Để chi thấp hơn tim.
- Nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế có huyết thanh kháng nọc, như Bệnh viện Bạch Mai, Chợ Rẫy, Bệnh viện Trung ương Huế.
Xem thêm: Tác động của lũ lụt đến môi trường như thế nào?
Không tiêu thụ thực phẩm và nguồn nước chưa xử lý đạt chuẩn y tế
Trong bão lũ, nguyên tắc ăn chín uống sôi là cần thiết nhưng chưa đủ. Nước và thực phẩm sau lũ có thể nhiễm vi khuẩn, virus, ký sinh trùng và hóa chất. Việc xử lý sai cách không chỉ vô tác dụng mà còn làm tăng rủi ro ngộ độc.
Không trộn lẫn phèn chua và Cloramin B, nhiều người cho cả phèn chua (làm trong nước) và Cloramin B (khử khuẩn) cùng lúc để cho chắc. Đây là sai lầm hóa học. Phèn chua có khả năng hấp phụ clo hoạt tính, làm giảm hoặc triệt tiêu tác dụng diệt khuẩn của Cloramin B. Nước nhìn có vẻ trong nhưng vi khuẩn vẫn còn sống. Để xử lý đúng theo khuyến cáo y tế, bạn hãy:
Làm trong nước
- Đánh phèn chua hoặc lọc qua vải sạch để loại bỏ bùn, cặn.
- Gạn lấy phần nước trong.
Khử khuẩn
- Cho Cloramin B vào nước trong theo đúng liều hướng dẫn (thường 1 viên 0,25 g cho 25 lít nước).
- Chờ ít nhất 30 phút để clo phát huy tác dụng.
Sử dụng
- Nước đã khử khuẩn vẫn phải đun sôi trước khi uống hoặc chế biến thực phẩm.
Ngoài ra, khi mất điện do lũ lụt, thực phẩm trong tủ lạnh không còn an toàn lâu dài. Theo các chuyên gia an toàn thực phẩm:
- Ngăn mát: Giữ an toàn khoảng 4 giờ nếu không mở cửa.
- Ngăn đá:
- 48 giờ nếu tủ đầy.
- 24 giờ nếu tủ chỉ đầy một nửa.
Hành vi tuyệt đối không làm
- Không tiếc của giữ lại thịt, cá, sữa, thức ăn thừa đã ở trong ngăn mát quá 4 giờ khi nhiệt độ vượt 4°C.
- Vi khuẩn như Salmonella và E. coli có thể nhân đôi sau mỗi 20 phút trong điều kiện thuận lợi.
- Không sử dụng đồ hộp nếu lon bị móp méo, phồng, gỉ sét hoặc đã ngâm trong nước lũ. Vi khuẩn trong nước bẩn có thể xâm nhập qua khe hở vi mô ở nắp lon.
Không bỏ qua các quy tắc bảo vệ tài sản và quyền lợi pháp lý
Sau khi nước rút, áp lực lớn nhất không chỉ là dọn dẹp mà là khôi phục cuộc sống và tài chính. Những hành động vội vàng trong giai đoạn này có thể khiến bạn mất quyền lợi hỗ trợ và bảo hiểm.
Theo Nghị định 20/2021/NĐ-CP về trợ giúp xã hội khẩn cấp, hộ gia đình có nhà ở bị sập, cuốn trôi hoặc hư hỏng nặng do thiên tai có thể được hỗ trợ kinh phí lên tới 40 triệu đồng. Tuy nhiên, mọi khoản hỗ trợ đều cần bằng chứng xác thực.
Sai lầm thường gặp
- Dọn sạch bùn đất ngay sau khi nước rút.
- Vứt bỏ đồ đạc hư hỏng trước khi lập hồ sơ.
Cách làm đúng
- Chụp ảnh, quay video toàn cảnh và cận cảnh ngôi nhà.
- Ghi lại mực nước ngập (vết bùn trên tường, cửa).
- Lưu hình ảnh tài sản bị hư hại: đồ điện, nội thất, phương tiện.
Hãy thực hiện trước khi dọn dẹp. Đây là bằng chứng cho hồ sơ hỗ trợ thiên tai và bồi thường bảo hiểm.
Lưu ý, bạn tuyệt đối không được lan truyền tin giả trong lúc thiên tai. Trong lũ lụt, các tin đồn như vỡ đê, xả lũ bí mật, sắp ngập toàn vùng thường lan truyền rất nhanh trên mạng xã hội.
Theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP, hành vi cung cấp hoặc chia sẻ thông tin bịa đặt, sai sự thật, gây hoang mang dư luận có thể bị phạt từ 10 đến 20 triệu đồng. Việc này có thể khiến cho:
- Làm rối loạn công tác cứu hộ, cứu nạn.
- Khiến người dân sơ tán sai hướng hoặc chủ quan không sơ tán khi có lệnh chính thức.
Vì vậy bạn chỉ nên tiếp nhận và chia sẻ thông tin từ nguồn chính thống như VTV, Ban Chỉ đạo Quốc gia về Phòng, chống thiên tai, chính quyền địa phương. Nếu không xác thực được nguồn thì không chia sẻ.
Lũ lụt là phép thử khắc nghiệt của thiên nhiên và cũng là bài kiểm tra về nhận thức an toàn của mỗi người. Trong những thời khắc hỗn loạn, kiến thức, sự bình tĩnh và quyết định đúng mới là yếu tố quyết định sự sống còn.
Hãy luôn ghi nhớ: tài sản có thể phục hồi, nhưng tính mạng con người thì không có lần thứ hai. Chuẩn bị trước, hành động đúng và không chủ quan chính là cách tốt nhất để tự bảo vệ mình và cộng đồng khi thiên tai xảy ra.
