Mỗi mùa mưa bão đi qua, từ miền Trung ruột thịt đến vùng núi phía Bắc hiểm trở, chúng ta lại phải đối mặt với những hình ảnh ám ảnh: lũ ống cuốn trôi bản làng, sạt lở đất vùi lấp nhà cửa chỉ trong vài phút. Siêu bão Yagi năm 2024, thảm họa tại Làng Nủ hay trận đại hồng thủy miền Trung năm 2020 không còn là những tai biến hiếm gặp, mà đang trở thành lời cảnh báo thường trực.
Câu hỏi được đặt ra ngày càng nhiều: Vì sao rừng vẫn còn, nhưng lũ lụt lại dữ dội hơn? Câu trả lời không nằm ở màu xanh trên bản đồ vệ tinh. Nó nằm sâu dưới mặt đất, trong bộ rễ, lớp thảm mục và cấu trúc sinh thái của rừng. Muốn hiểu chặt phá rừng làm lũ lụt trở nên nghiêm trọng như thế nào, chúng ta phải nhìn vào cơ chế vật lý của nước mưa và dòng chảy, chứ không chỉ nhìn vào số liệu diện tích.
Vì sao độ che phủ rừng ở Việt Nam cao nhưng lũ lụt vẫn khốc liệt?
Theo các báo cáo chính thức, độ che phủ rừng của Việt Nam hiện đạt trên 42%, cao hơn mức trung bình toàn cầu. Trên lý thuyết, đây phải là một lá chắn sinh thái đủ mạnh để giảm lũ, hạn chế sạt lở và điều hòa dòng chảy lưu vực. Nhưng thực tế hoàn toàn ngược lại: lũ đến nhanh hơn, đỉnh lũ cao hơn và sức tàn phá lớn hơn.
Con số 42% không đồng nghĩa với rừng khỏe. Thống kê này gộp chung rừng trồng đơn loài (keo, bạch đàn), cây công nghiệp, và rừng tái sinh nghèo kiệt. Trong khi đó, rừng tự nhiên giàu, rừng nguyên sinh nhiều tầng tán, loại rừng có khả năng điều tiết nước tốt nhất chỉ còn khoảng 4,6% tổng diện tích rừng. Đây chính là nút thắt thủy văn.
Rừng tự nhiên nhiều tầng tán hoạt động như một hệ sinh thái điều hòa nước hoàn chỉnh. Tán lá dày làm chậm hạt mưa. Thảm mục dày hấp thụ nước. Rễ sâu giữ đất và tạo đường thấm cho nước ngầm. Khi mưa lớn, rừng làm chậm dòng chảy mặt, giảm lũ quét và sạt lở.
Ngược lại, rừng trồng đơn loài hay đồi trọc phủ cây bụi gần như không có thảm mục, rễ nông, đất nén chặt. Nước mưa chảy tràn nhanh, mang theo bùn đất xuống hạ lưu, làm đỉnh lũ cao hơn và đến sớm hơn.
GS. Nguyễn Ngọc Lung từng so sánh rất trực quan:
- Rừng tự nhiên giống như một miếng bọt biển khổng lồ thấm, giữ và nhả nước từ từ.
- Rừng trồng nghèo tầng tán chỉ như một lớp vải mỏng che thì có, nhưng không thấm được bao nhiêu.
Chúng ta đang có nhiều vải mỏng để đủ chỉ tiêu che phủ, nhưng lại thiếu bọt biển để chống lũ thực sự.
Mất rừng khiến hạt mưa trở thành lũ lụt như thế nào?
Để hiểu vì sao chặt phá rừng làm lũ lụt và lũ quét nghiêm trọng hơn, hãy theo dõi hành trình của một hạt mưa, từ lúc rơi xuống tán rừng cho đến khi trở thành dòng nước hung hãn cuốn trôi tất cả.
Trong rừng tự nhiên giàu, hạt mưa không bao giờ rơi thẳng xuống đất. Nó phải xuyên qua 3-5 tầng thảm thực vật: tầng vượt tán, tầng tán chính, tầng dưới tán và tầng cây bụi. Mỗi lần va chạm với lá và cành, động năng của hạt mưa bị giảm mạnh, có thể lên tới trên 90%.
- Có rừng: Hạt mưa chạm đất nhẹ như sương. Nước thấm chậm vào đất. Dòng chảy mặt gần như không đáng kể.
- Mất rừng: Hạt mưa rơi thẳng xuống đất với tốc độ cao, tác động như những viên đạn nhỏ. Hiện tượng này gây xói mòn bắn tóe, làm vỡ kết cấu đất và bít kín lỗ rỗng đất. Bề mặt đất nhanh chóng trở nên trơn láng, giống một sân bê tông, khiến nước không thấm mà tràn đi.
Đây là bước đầu tiên biến mưa lớn thành dòng chảy mặt nguy hiểm.
Sức mạnh thật sự của rừng nằm dưới mặt đất. Trong rừng già, rễ cây mục, hang động vật, và lối đi của côn trùng tạo thành mạng lưới lỗ rỗng lớn gọi là Macropores. Hệ thống này hoạt động như những đường ống dẫn nước tự nhiên:
- Dẫn nước mưa xuống sâu trong đất
- Bổ cập nước ngầm
- Tạo dòng chảy ngầm chảy ra suối từ từ trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng
Nhờ đó, suối đầu nguồn trong rừng vẫn có nước vào mùa khô.
Khi rừng bị khai thác hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng đất:
- Hệ thống Macropores sụp đổ
- Đất bị nén chặt bởi máy móc và mưa lớn
- Nước mưa không còn đường thấm xuống sâu
Kết quả là nước buộc phải chảy tràn trên bề mặt, dồn nhanh vào khe suối trong thời gian rất ngắn. Dòng nước tăng đột ngột, mang theo bùn đất, đá và gỗ mục, tạo thành lũ quét với tốc độ và sức phá hủy cực lớn.
Vì sao rừng trồng keo, bạch đàn không thể thay thế rừng tự nhiên trong cắt lũ?
Việc mở rộng rừng trồng kinh tế như keo và bạch đàn đã giúp nhiều vùng đồi trọc xanh trở lại. Tuy nhiên, dưới góc nhìn thủy văn và sinh thái rừng, các nhà khoa học gọi những khu rừng này là sa mạc xanh hoặc rừng rỗng. Lý do nằm ở chức năng giữ nước và điều tiết dòng chảy, yếu tố cốt lõi để giảm lũ lụt.
| Tiêu chí | Rừng tự nhiên (rừng già) | Rừng trồng (keo, bạch đàn) |
|---|---|---|
| Cấu trúc tầng tán | 3-5 tầng, đa dạng | 1 tầng, đơn điệu |
| Thảm mục | Dày, xốp, giàu mùn | Mỏng, lá có dầu, khó phân hủy |
| Hệ rễ | Rễ cọc sâu, đan xen phức tạp | Rễ chùm nông, bám đất yếu |
| Khả năng thấm nước | 100% (chuẩn) | Chỉ đạt 43%-80% so với rừng tự nhiên |
Các nghiên cứu tại Phú Thọ, Nghệ An và Bình Định cho thấy đất dưới rừng keo có khả năng thấm nước thấp hơn 20%-57% so với đất dưới rừng tự nhiên. Khi mưa lớn, nước không được giữ lại mà chảy nhanh xuống hạ lưu, làm đỉnh lũ cao hơn và đến sớm hơn.
Rừng trồng thường có chu kỳ khai thác ngắn (4-7 năm). Quá trình này gây ra nhiều hệ quả:
- Máy móc nặng làm đất bị nén chặt
- Đốt thực bì phá hủy lớp thảm mục
- Cấu trúc lỗ rỗng đất bị xóa sổ
Khi đó, rừng trồng không còn khả năng giữ nước. Tệ hơn, nó trở thành nguồn bùn đất, tiếp tay cho lũ quét và sạt lở.
Vì sao thảm họa thường đến muộn sau khi mất rừng?
Nhiều người đặt câu hỏi: “Khu vực này đã ngừng chặt phá rừng từ lâu, vì sao giờ mới xảy ra sạt lở?” Câu trả lời nằm ở một quy luật sinh học ít được chú ý: độ trễ của rễ.
Khi cây rừng bị chặt, bộ rễ không biến mất ngay. Trong 2-3 năm đầu, hệ rễ còn nguyên vẫn giúp neo giữ đất và tạo cảm giác bề mặt ổn định. Nhưng từ năm thứ 3 trở đi, quá trình phân hủy rễ bắt đầu tăng nhanh:
- Rễ cũ mục nát, mất khả năng liên kết đất
- Đất sườn dốc mất móc neo sinh học
- Rễ cây tái sinh hoặc rừng trồng mới chưa đủ lớn để thay thế
Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất. Nhiều nghiên cứu cho thấy nguy cơ sạt lở đất trong thời kỳ này tăng gấp khoảng 5 lần so với điều kiện bình thường. Vì vậy, thảm họa thường xuất hiện muộn, ngay cả khi bề mặt đã xanh trở lại.
Vụ sạt lở nghiêm trọng tại Làng Nủ sau bão Yagi cho thấy giới hạn chịu đựng của hệ sinh thái rừng. Khu vực sườn núi Con Voi vẫn có thảm thực vật che phủ như rừng vầu, cọ và cây bụi. Tuy nhiên, thảm họa vẫn xảy ra do sự kết hợp của hai yếu tố then chốt.
Lượng mưa lên tới 357 mm trong 55 giờ, có thời điểm 57 mm/giờ, đã vượt xa ngưỡng bão hòa đất. Khi đất no nước, ma sát giảm mạnh và khối đất đá chuyển sang trạng thái bùn lỏng. Khu vực này nằm gần đới đứt gãy sông Hồng, với đá phiến sét phong hóa mạnh. Mưa lớn làm áp lực nước trong lỗ rỗng tăng đột ngột, khiến toàn bộ khối sườn dốc mất ổn định và trượt xuống.
Có thể nói, rừng rất quan trọng trong việc giảm lũ lụt và sạt lở, nhưng không phải là thuốc tiên. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, mưa siêu cực đoan ngày càng phổ biến. Với những khu vực có địa chất yếu, độ dốc lớn, chỉ dựa vào thảm rừng là không đủ.
Thủy điện và cơ sở hạ tầng làm lũ lụt nghiêm trọng hơn sau mất rừng
Mất rừng là nguyên nhân gốc rễ, nhưng chính cách con người can thiệp vào thượng nguồn và hạ du mới là chất xúc tác khiến lũ lụt trở nên hung hãn. Khi thiên tai gặp nhân tai, sức tàn phá tăng theo cấp số nhân.
Tại miền Trung và Tây Bắc, hàng trăm thủy điện nhỏ đã tạo ra tác động tiêu cực theo cơ chế kép.
Để tiếp cận công trình, các tuyến đường vận hành và truyền tải buộc phải xẻ sườn núi, làm mất rừng đầu nguồn và để lại những vết thương hở địa mạo. Các sườn dốc trơ trụi này trở thành điểm phát sinh xói mòn, sạt lở khi mưa lớn.
Hồ chứa của thủy điện nhỏ thiếu dung tích phòng lũ. Khi mưa cực đoan xảy ra, để bảo toàn an toàn đập, xả lũ khẩn cấp là lựa chọn bắt buộc. Nếu nhiều hồ cùng xả trong một lưu vực, đỉnh lũ bị cộng dồn. Trận lũ lịch sử miền Trung năm 2020 là minh chứng rõ ràng khi 93 hồ chứa xả nước đồng loạt, khiến hạ du ngập sâu hơn và nhanh hơn.
Song song với thượng nguồn, bê tông hóa đô thị, lấn chiếm bãi sông, lòng sông để xây dựng hạ tầng đã thu hẹp không gian thoát lũ. Hệ quả rất rõ: nước từ thượng nguồn đổ về nhanh (do mất rừng) gặp nút cổ chai ở hạ du (do hạ tầng), mực nước dâng đột ngột và tàn phá nhà cửa, sinh kế.
