Bạn có thể đang đứng dưới bầu trời nắng ráo, bên cạnh một con suối cạn. Nhưng chỉ trong vài phút, nơi ấy biến thành dòng thác dữ cuốn phăng mọi thứ. Hiện tượng đó được gọi là lũ ống, một dạng thiên tai đặc thù ở vùng núi, cực nhanh, cực mạnh và khó dự đoán.
Lũ ống là gì?
Khác với lũ lụt ở đồng bằng dâng chậm và có thể dự báo, lũ ống là hiện tượng thiên tai đặc thù của khu vực miền núi. Nó xảy ra khi khối nước lớn từ thượng nguồn bị dồn ép chảy qua không gian hẹp như khe suối, thung lũng sâu hoặc lòng dẫn bị thắt cổ chai. Dòng nước vì thế tăng tốc đột ngột, mang năng lượng phá hủy cực cao và gần như không có thời gian cảnh báo.
Hãy hình dung một chiếc vòi nước. Khi bạn bóp hẹp đầu vòi, lượng nước giảm nhưng vận tốc tăng mạnh. Đó là hiệu ứng Venturi trong thủy động lực học.
Lũ ống vận hành theo nguyên lý tương tự. Khi nước mưa tích tụ lớn ở lưu vực thượng nguồn, rồi bị ép đi qua một đoạn suối hẹp hoặc địa hình bị co thắt, dòng chảy không kịp thoát. Áp suất thủy lực tăng nhanh, năng lượng bị nén lại. Khi điểm nghẽn bị phá vỡ, nước lao xuống hạ lưu với vận tốc lớn, cuốn theo đá, bùn, cây gỗ, tạo thành dòng chảy hỗn hợp có sức tàn phá như một cú đập thủy lực tự nhiên.
Tại các vùng núi đá vôi (địa hình Karst) phổ biến ở Tây Bắc và Bắc Trung Bộ, lũ ống còn nguy hiểm hơn.
Hệ thống hang động và khe nứt ngầm trong đá vôi hoạt động như các bể chứa nước tự nhiên. Khi mưa lớn kéo dài, nước dâng đầy trong lòng núi. Nếu cửa thoát bị bùn đất hoặc đá sạt lở làm tắc, toàn bộ khối nước này bị nén lại, biến ngọn núi thành một bình áp suất khổng lồ.
Khi áp lực vượt ngưỡng chịu đựng của đá, nước sẽ phá vỡ cửa hang, phun trào đột ngột ra ngoài như một vòi rồng, tạo thành lũ ống ngay cả khi bề mặt không hề có suối lớn hay dòng chảy rõ ràng trước đó.
Vì sao trời quang vẫn xuất hiện lũ dữ?
Đây là đặc điểm nguy hiểm nhất của lũ ống: sự tách biệt không gian giữa nơi mưa và nơi xảy ra lũ.
Bạn có thể đang đứng dưới trời nắng tại Kỳ Sơn (Nghệ An). Nhưng cách đó vài chục kilômét, ở sườn núi thượng nguồn, một trận mưa lớn đã kéo dài nhiều giờ. Nước mưa tích tụ, di chuyển âm thầm qua hệ thống khe suối và hang ngầm. Khi đủ điều kiện, dòng lũ bất ngờ ập xuống hạ lưu, không có dấu hiệu thời tiết tại chỗ để cảnh báo.
Hiện tượng lũ ngày nắng cho thấy, để phòng tránh lũ ống, cần theo dõi thời tiết toàn lưu vực, đặc biệt là vùng thượng nguồn, chứ không chỉ quan sát bầu trời nơi mình đang đứng.
Xem thêm: Lũ quét là gì? Nguyên nhân và dấu hiệu nhận biết
Dấu hiệu nhận biết lũ ống xuất hiện
Khi cảnh báo khí tượng chưa kịp phát ra, giác quan con người là tuyến phòng vệ đầu tiên trước lũ ống. Trong môi trường miền núi, khe suối dốc, hãy ghi nhớ ba dấu hiệu nguy hiểm sau. Chúng thường xuất hiện 10-15 phút trước khi dòng lũ ập tới.
Âm thanh như tàu hỏa trong lòng núi
Nếu bạn nghe thấy tiếng ầm ầm trầm đục, liên tục, giống tàu hỏa đang lao tới hoặc xe tải hạng nặng gầm rú, hãy rời khỏi khu vực ngay lập tức.
Đừng nhầm với tiếng sấm, vốn rền vang rồi tắt. Âm thanh này là tiếng đá tảng, sỏi lớn va đập dữ dội dưới đáy suối khi vận tốc dòng chảy tăng đột ngột. Đây là tín hiệu cho thấy lũ ống đang hình thành ở thượng nguồn.
Nước suối đổi sang màu đỏ gạch
Quan sát màu nước là cách nhận biết trực quan nhất. Khi nước suối chuyển từ trong hoặc xanh nhạt sang đục, rồi nhanh chóng thành đỏ gạch hoặc nâu sẫm, lũ đã ở rất gần.
Màu này cho thấy đất đồi, bùn và vật liệu phong hóa bị xói mòn mạnh và hòa vào dòng nước, tạo thành dòng chảy bùn đá với khối lượng riêng lớn và sức phá hủy cao.
Suối cạn bất thường khi đang mưa
Đây là dấu hiệu nguy hiểm nhất. Nếu mưa lớn nhưng nước suối đột ngột cạn hoặc chảy yếu, đừng nghĩ là an toàn.
Khả năng cao sạt lở đất đá ở thượng nguồn đã tạo ra một đập tạm tự nhiên, giữ nước lại phía trên. Khi đập này vỡ, toàn bộ khối nước, bùn và đá sẽ xả xuống trong vài giây, tạo thành sóng lũ bùn đất cực mạnh.
Khi thấy những dấu hiệu này, rời ngay lòng suối và leo lên vị trí cao, xa dòng chảy.
Xem thêm: Các dấu hiệu biểu hiện của lũ lụt không thể bỏ qua
Quy trình ứng phó khẩn cấp khi lũ ống xảy ra
Khi lũ ống xuất hiện, thời gian phản ứng chỉ tính bằng phút. Hoảng loạn làm giảm khả năng sống sót. Hãy ghi nhớ và hành động theo quy trình 8 bước dưới đây, phù hợp với địa hình miền núi, khe suối dốc và thung lũng hẹp.
- Quan sát nhanh nguồn lũ: Xác định hướng nước đổ về, vị trí suối, khe dẫn và các điểm trũng. Nhận diện thượng nguồn để tránh chạy nhầm hướng.
- Di chuyển ngay, cắt ngang dòng chảy: Chạy vuông góc với dòng nước, hướng lên gò đất cao, sườn đồi, núi hoặc công trình kiên cố. Tuyệt đối không chạy xuôi dòng, vì vận tốc lũ ống luôn nhanh hơn khả năng chạy của con người.
- Bỏ lại tài sản: Không quay lại cứu xe máy, đồ đạc hay gia súc. Lũ ống mang theo bùn, đá và cây gỗ, có thể cướp mạng sống chỉ trong vài giây.
- Không lội qua dòng nước xiết: Nếu mực nước qua đầu gối, không được lội qua. Dòng lũ ống có lực cắt và lực đẩy rất lớn; mực nước này đã đủ cuốn trôi một người trưởng thành khỏe mạnh.
- Áp dụng nguyên tắc 4 tại chỗ khi bị cô lập: Sử dụng đèn pin, còi, vải màu sáng, gương phản chiếu để phát tín hiệu SOS. Tránh di chuyển trong điều kiện tầm nhìn kém.
- Tránh xa cầu, cống và đoạn suối hẹp: Cầu và cống dễ bị rác, thân cây mắc kẹt, tạo thành đập tạm. Khi áp lực tăng, công trình có thể sập hoặc bị nước cuốn, cực kỳ nguy hiểm.
- Duy trì liên lạc và chia sẻ vị trí: Nếu còn sóng, dùng điện thoại gửi vị trí GPS cho lực lượng cứu hộ qua Zalo, VNeID hoặc gọi 114. Giữ pin bằng cách tắt ứng dụng không cần thiết.
- Bảo vệ nhóm yếu thế trước tiên: Ưu tiên trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật di chuyển lên cao và vào nơi an toàn. Phân công người khỏe hỗ trợ từng nhóm để tránh hỗn loạn.
Nhìn lại các trận lũ ống trong lịch sử Việt Nam
Lịch sử thiên tai không chỉ là thống kê thiệt hại. Đó là những bài học sinh tồn được trả giá bằng con người, tài sản và cộng đồng. Hãy cùng 3Di nhìn lại 2 trận lũ ống lịch sử của Việt Nam.
Mù Cang Chải 2017
Trận lũ ống năm 2017 tại Mù Cang Chải (Yên Bái) cho thấy sức tàn phá cực hạn của dòng chảy bị nén. Nước lũ mang theo khối lượng lớn đất đá và gỗ trôi, tạo thành dòng bùn đá có động năng cao, đủ để xuyên thủng và phá hủy các bức tường bê tông của Trường THCS Võ Thị Sáu.
Bài học cốt lõi: Nhà xây kiên cố không đồng nghĩa an toàn nếu nằm trực diện đường thoát lũ. Quy hoạch dân cư và công trình phải tránh hành lang dòng chảy, ưu tiên vị trí cao, xa khe suối và điểm co thắt địa hình.
Kỳ Sơn 2022
Ngày 02/10/2022, thị trấn Mường Xén (Kỳ Sơn, Nghệ An) hứng chịu lũ ống dù thời tiết tại chỗ quang đãng. Dòng lũ bùn dày tới 1,5 m tràn qua khu dân cư, vùi lấp hàng trăm ngôi nhà chỉ trong thời gian ngắn.
Bài học cốt lõi: Không được đánh giá rủi ro chỉ dựa vào thời tiết tại điểm đứng. Mưa lớn ở thượng nguồn, cộng với tắc nghẽn dòng chảy do rác thải và lấn chiếm lòng suối, có thể kích hoạt lũ ống bất ngờ. Quản lý lưu vực và giữ thông thoáng lòng suối là yêu cầu bắt buộc.
Tóm lại, lũ ống là một sát thủ tốc độ cao, nhưng không hoàn toàn bất ngờ. Hiểu đúng cơ chế dòng chảy bị nén, nhận diện sớm tiếng ầm trầm đục, màu nước đỏ gạch, và trang bị kỹ năng ứng phó sơ cứu cơ bản sẽ giúp giảm thiểu rủi ro.
Thiên tai có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Sự chuẩn bị, quy hoạch đúng và kỷ luật an toàn chính là chiếc phao cứu sinh bền vững nhất cho mỗi gia đình và cộng đồng.
