Bạn đã bao giờ vừa lội qua những vệt nước lũ còn sót lại, vội vã ra chợ mua mớ rau, con cá, rồi chết lặng khi thấy giá cả đã đổi chỉ sau một đêm? Rau muống từ 5.000 đồng tăng lên 20.000 đồng, thậm chí có mặt hàng tăng gấp 5 – 10 lần so với trước lũ. Cảm giác bức xúc là dễ hiểu, nhưng thực tế, đây không đơn thuần là chuyện chặt chém. Đằng sau đó là một chuỗi phản ứng kinh tế mang tính hệ thống. Vậy rốt cuộc, tại sao sau lũ lụt giá cả thị trường lại tăng lên?
Nguồn hàng bị nước lũ nhấn chìm làm tăng giá cả
Nông nghiệp là khu vực chịu tổn thương nặng nề nhất sau thiên tai. Theo các thống kê sau những đợt bão lũ lớn năm 2025, hơn 553.000 ha lúa và hoa màu bị ngập úng, hàng trăm nghìn ha cây ăn trái hư hại nghiêm trọng. Khi các vùng sản xuất trọng điểm như Đà Lạt hay Lâm Đồng bị sạt lở, chia cắt giao thông, chuỗi cung ứng nông sản cho các đô thị lớn như TP.HCM và Hà Nội lập tức bị bóp nghẹt.
Hệ quả là giá thực phẩm phản ứng gần như ngay lập tức. Chỉ trong tháng 11/2025, chỉ số giá thực phẩm tăng 1,33%. Riêng nhóm rau tươi và rau chế biến tăng tới 12,71%, có địa phương ghi nhận mức tăng dao động từ 10% đến hơn 60%. Khi cung giảm mạnh mà cầu gần như không đổi, giá tăng là kết quả khó tránh.
Không chỉ nông dân, các hộ kinh doanh nhỏ và siêu nhỏ cũng chịu tác động dây chuyền. Nhiều nghiên cứu tại TP.HCM và Cần Thơ cho thấy các micro-businesses thường mất trắng hàng tồn kho sau ngập lụt, đồng thời đối mặt với mức sụt giảm doanh thu do gián đoạn hoạt động lên tới 18,2%.
Khi một tiệm tạp hóa, quầy thực phẩm hay xưởng sản xuất nhỏ bị ngập nước, họ không còn khả năng cung ứng cho khu vực xung quanh. Những khoảng trống cung ứng cục bộ này khiến hàng hóa trở nên khan hiếm trong ngắn hạn, buộc giá bán lẻ phải tăng để phản ánh chi phí và rủi ro mới.
Những cú sốc từ nông nghiệp và sản xuất vi mô nhanh chóng lan sang toàn bộ nền kinh tế, thể hiện rõ qua CPI. Trong tháng 11/2025, nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống tăng 0,95%, đóng góp 0,34 điểm phần trăm vào CPI chung. Nhóm giao thông vận tải cũng tăng 1,07% do chi phí lưu thông và logistics tăng cao khi hạ tầng bị hư hỏng.
Tóm lại, giá cả tăng sau lũ lụt không phải là hiện tượng ngẫu nhiên hay chỉ xuất phát từ hành vi cá nhân. Đó là kết quả của cú sốc cung ứng tiêu cực, sự đứt gãy chuỗi cung ứng, thiệt hại nông nghiệp và gián đoạn hoạt động kinh doanh nhỏ lẻ.
Xem thêm: Thiên tai lũ lụt gây tổn thất kinh tế lớn như nào?
Logistics và rào cản phân phối khiến giá cả leo thang sau mùa lũ
Ngay cả khi nguồn hàng vẫn còn ở các vùng khác, việc đưa hàng hóa đến tay người tiêu dùng sau lũ lụt là một bài toán tốn kém. Đứt gãy logistics và phân phối chính là lực đẩy âm thầm nhưng rất mạnh, khiến giá bán tăng nhanh trong thời gian ngắn.
Mưa lũ thường gây sạt lở đất, ngập sâu và phá hỏng các tuyến giao thông huyết mạch. Thực tế cho thấy nhiều đợt lũ lớn đã làm tê liệt tuyến đường sắt Bắc – Nam qua Huế và Đà Nẵng, làm gián đoạn dòng chảy hàng hóa giữa miền Trung và hai đầu đất nước. Khi quốc lộ hoặc tỉnh lộ bị chia cắt, xe vận tải buộc phải đi đường vòng, kéo dài thời gian giao hàng và làm chi phí nhiên liệu tăng mạnh.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp logistics phải đối mặt với nguy cơ tắc đường, hư hỏng phương tiện và chậm giao hàng. Để bù đắp rủi ro, họ thường cộng thêm phụ phí vận chuyển. Chi phí này sau cùng được tính vào giá bán lẻ, khiến người tiêu dùng là bên trực tiếp gánh chịu.
Ngoài ra sau lũ, điều kiện bảo quản hàng hóa, đặc biệt là nông sản tươi sống, trở nên kém ổn định. Rau củ dễ dập nát, úa vàng do ngâm nước lâu hoặc nhiệt độ, độ ẩm không được kiểm soát trong quá trình vận chuyển. Tỷ lệ hư hỏng vì thế tăng cao.
Khi lượng hàng đạt chất lượng để bán ra thị trường giảm đi, chi phí phân bổ trên mỗi đơn vị sản phẩm còn lại tăng lên. Để bù lại phần hao hụt, tiểu thương buộc phải nâng giá bán. Điều này lý giải vì sao cùng một loại rau, cá hay thịt, giá sau lũ thường cao hơn dù nhu cầu tiêu dùng không tăng đột biến.
Nhu cầu tái thiết nhà ở làm giá vật liệu xây dựng tăng lên
Nếu thực phẩm tăng giá ngay trong lúc lũ còn ngập, thì vật liệu xây dựng lại bước vào điểm nóng khi nước bắt đầu rút. Đây là thời điểm hàng trăm nghìn hộ gia đình cùng lúc sửa chữa, gia cố và xây mới nhà cửa. Nhu cầu dồn dập trong thời gian ngắn đã tạo ra áp lực lớn lên thị trường vật liệu xây dựng.
Sau mỗi đợt thiên tai lớn, thiệt hại về nhà ở là rất nặng nề. Thống kê cho thấy hơn 333.000 căn nhà bị hư hại hoặc phá hủy do lũ lụt và sạt lở. Ngay khi nước rút, nhu cầu về cát xây dựng, gạch, thép, xi măng và tôn lợp tăng vọt cùng một lúc.
Trong khi đó, năng lực cung ứng lại suy giảm. Nhiều mỏ cát phải tạm dừng khai thác do ngập nước hoặc siết chặt quản lý môi trường. Các nhà máy gạch, trạm trộn bê tông và cơ sở sản xuất VLXD cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ mưa lũ. Kết quả là thị trường rơi vào tình trạng khan hiếm cục bộ, nơi mà dù có tiền, người mua vẫn khó tìm đủ vật liệu cần thiết.
Sự mất cân đối giữa cung và cầu nhanh chóng phản ánh vào giá cả. Nhiều địa phương ghi nhận mức tăng giá VLXD rất rõ rệt sau thiên tai:
- Cát xây dựng: Giá tăng trung bình trên 20%. Có thời điểm tại Đắk Nông, giá cát tăng gấp đôi, chạm mức 1.000.000 – 1.200.000 đồng mỗi mét khối.
- Thép và xi măng: Giá thép xây dựng tăng khoảng 12 – 15%, trong khi xi măng tăng nhẹ hơn, dao động từ 8 – 10%.
- Ngói lợp: Ở một số khu vực, ngói tiêu chuẩn tăng mạnh từ 8.000 đồng lên 20.000 – 30.000 đồng mỗi viên.
Nhìn tổng thể, sau lũ lụt, thị trường vật liệu xây dựng chịu tác động kép: nhu cầu tái thiết bùng nổ trong khi nguồn cung bị thu hẹp. Chính sự lệch pha này đã đẩy giá VLXD tăng cao, kéo theo chi phí phục hồi nhà cửa và hạ tầng của người dân đội lên đáng kể.
Tác nhân trung gian và thương lái trong chuỗi giá trị hàng hóa
Trong điều kiện bình thường, thương lái đóng vai trò kết nối nông dân, nhà sản xuất với thị trường tiêu thụ. Sau lũ lụt, vai trò này càng trở nên quan trọng khi hệ thống phân phối chính thống, logistics và bán lẻ hiện đại bị tê liệt.
Để tiếp cận vùng ngập, thương lái phải chịu chi phí vận hành cao hơn nhiều lần: nhiên liệu tăng, thời gian thu mua kéo dài, phương tiện dễ hư hỏng và nguy cơ kẹt hàng luôn thường trực. Chỉ một chuyến xe bị mắc kẹt cũng có thể khiến họ mất trắng vốn. Những chi phí và rủi ro này không tự biến mất, mà được phân bổ lại trong chuỗi giá trị, hoặc bị trừ vào giá thu mua của người sản xuất, hoặc được cộng vào giá bán lẻ đến tay người tiêu dùng.
Bên cạnh yếu tố chi phí hợp lý, vẫn tồn tại những hành vi mang tính tiêu cực. Tại một số địa phương như Đà Nẵng và Quảng Nam, đã ghi nhận hiện tượng găm hàng, đầu cơ vật liệu xây dựng, đặc biệt là cát, khiến giá tăng đột biến trong thời gian ngắn.
Những hành vi này làm méo mó tín hiệu cung – cầu và gây thêm áp lực lên người dân vùng thiên tai. Trước thực trạng đó, Chính phủ và lực lượng Công an đã vào cuộc kiểm tra, điều tra và xử lý nghiêm các trường hợp lợi dụng bão lũ để trục lợi bất chính. Điều này cho thấy không phải mọi đợt tăng giá đều xuất phát từ thị trường tự nhiên, mà một phần đến từ hành vi thao túng cục bộ trong chuỗi phân phối.
Nhu cầu ảo trước lũ lụt đẩy giá tăng cao
Trước thông tin bão lớn, mưa kéo dài hay nguy cơ ngập lụt, nhiều hộ gia đình có xu hướng mua gom thực phẩm, nước sạch và đồ dùng thiết yếu. Hành vi tích trữ này làm nhu cầu tăng vọt trong thời gian rất ngắn, dù nguồn cung chưa kịp suy giảm.
Kết quả là kệ hàng tại siêu thị và cửa hàng tiện lợi nhanh chóng trống rỗng. Khi người tiêu dùng chuyển sang chợ dân sinh, một số mặt hàng như mì gói, nước đóng chai, gạo và thực phẩm khô dễ bị đẩy giá cao hơn bình thường. Giá tăng ở đây phản ánh tâm lý đám đông nhiều hơn là sự khan hiếm thực sự của thị trường.
Không chỉ người mua, người bán cũng hành động dựa trên kỳ vọng. Nếu tiểu thương và doanh nghiệp tin rằng chi phí đầu vào, vận chuyển hoặc nguyên liệu sẽ tiếp tục tăng sau lũ, họ có xu hướng điều chỉnh giá bán sớm để đón đầu rủi ro.
Tâm lý kỳ vọng lạm phát này có khả năng lan rộng giữa các nhóm hàng. Thực tế cho thấy giá hàng ăn và dịch vụ ăn uống ngoài gia đình tăng khoảng 0,34% trong giai đoạn sau lũ, dù mức tiêu dùng không tăng tương ứng. Khi kỳ vọng tiêu cực kéo dài, một cú sốc giá tạm thời có thể dần trở thành mặt bằng giá mới, khó hạ nhiệt trong ngắn hạn.
Trên đây là các lí do tại sao giá cả thị trường tăng sau lũ lụt được 3Di tổng hợp. Viêc hiểu rõ cơ chế tăng giá sau lũ lụt sẽ giúp người dân và doanh nghiệp đưa ra quyết định tỉnh táo hơn. Chuẩn bị sớm, tránh tâm lý hoảng loạn và theo dõi thông tin chính thống là cách để mỗi người trở thành người tiêu dùng thông thái, giảm thiểu tác động tiêu cực từ những biến động bất thường của thị trường.
