Mỗi mùa bão lũ đi qua, người nông dân Việt Nam không chỉ đối mặt với cảnh trắng tay ngoài đồng ruộng, mà cả chuỗi cung ứng nông sản quốc gia cũng rung lắc dữ dội. Từ rổ rau trong gian bếp của bà nội trợ Hà Nội đến những container thủy sản chờ xuất khẩu tại cảng biển, mọi mắt xích đều nằm trong một hệ sinh thái mong manh. Vậy chuỗi cung ứng nông sản sau lũ ảnh hưởng như thế nào?
Đứt gãy nguồn cung sản xuất đầu nguồn khi lũ lụt
Mắt xích đầu tiên và cũng là nơi chịu tác động nặng nề nhất chính là nông hộ và trang trại sản xuất. Khi nước lũ dâng cao, nguồn cung nguyên liệu đầu vào cho toàn chuỗi bị gián đoạn ngay lập tức.
Về mặt sinh học đất, ngập úng làm oxy trong đất bị đẩy ra ngoài, khiến rễ cây rơi vào trạng thái ngạt rễ. Cây buộc phải chuyển sang hô hấp kỵ khí, tạo độc tố và dẫn đến thối rễ.
- Ngưỡng chịu đựng: Lúa chỉ chịu ngập khoảng 3 – 4 ngày; trên 10 ngày, năng suất có thể giảm 20 – 50%, thậm chí mất trắng.
- Thực tế: Trong bão Yagi (2024), hơn 286.000 ha lúa và 63.000 ha hoa màu ở miền Bắc bị ngập, gây thiếu hụt nghiêm trọng nguồn cung rau xanh trong ngắn hạn.
Hệ quả không dừng ở ruộng đồng. Sự sụt giảm sản lượng làm giá nông sản biến động mạnh, phá vỡ cân bằng cung – cầu tại các đô thị lớn.
Với chăn nuôi và thủy sản, thiệt hại không chỉ nằm ở sản lượng mà còn ở vốn đầu tư hạ tầng. Mưa lũ làm thay đổi đột ngột độ mặn và nhiệt độ nước, khiến các loài nhạy cảm như tôm hùm, cá mú bị sốc môi trường và chết hàng loạt.
Cuối năm 2025, lũ lụt tại miền Trung và Tây Nguyên làm hư hại khoảng 127.000 lồng nuôi. Nông dân buộc phải bán tháo tôm với giá chỉ 150.000 đồng/kg, trong khi giá bình thường lên tới 1,3 triệu đồng/kg. Riêng bão Yagi đã làm chết hơn 44.000 gia súc và 5,7 triệu gia cầm, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của khoảng 1,6 triệu hộ dân.
Sự sụp đổ ở khâu này khiến nguồn cung thịt, trứng, thủy sản cho chế biến và xuất khẩu bị thiếu hụt nghiêm trọng.
Ngoài ra, lũ lụt không chỉ gây mất mùa trước mắt mà còn làm suy giảm vốn tự nhiên của nông nghiệp.
- Xói mòn và rửa trôi: Lũ quét ở miền Trung và miền Bắc cuốn trôi lớp đất mặt giàu dinh dưỡng, để lại bùn cát nghèo mùn.
- Nhiễm mặn: Tại Cà Mau, triều cường kết hợp lũ khiến hơn 30.000 ha đất nông nghiệp bị nhiễm mặn, trong đó 14.000 ha mất trắng sản lượng.
Đất suy thoái đồng nghĩa với chi phí phục hồi cao, kéo dài thời gian tái sản xuất và làm chuỗi cung ứng khó phục hồi nhanh.
Xem thêm: Chất lượng đất bị biến chất ra sao sau lũ lụt
Nút thắt cổ chai logistics bị đóng băng
Ngay cả khi nông sản còn nguyên sau lũ, hành trình đưa chúng ra thị trường vẫn đối mặt với một rào cản lớn: logistics nông sản bị tê liệt. Ở trung nguồn, nơi kết nối sản xuất với tiêu thụ, chỉ một điểm nghẽn cũng đủ làm toàn bộ chuỗi cung ứng chậm lại.
Hệ thống logistics nông sản Việt Nam phụ thuộc chủ yếu vào đường bộ. Khi các trục xương sống như Quốc lộ 1A, cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi hay các tuyến liên tỉnh miền Trung bị sạt lở, lưu thông hàng hóa gần như ngưng trệ.
- Hiệu ứng dây chuyền: Xe tải buộc phải đi vòng hoặc chờ thông đường, làm kéo dài thời gian vận chuyển nông sản tươi sống. Rau, quả, thủy sản dễ hư hỏng, tỷ lệ hao hụt tăng nhanh.
- Chi phí logistics tăng cao: Nhiên liệu, nhân công và phí lưu kho đội lên 1,5-2 lần so với bình thường. Cuối cùng, gánh nặng chi phí này được chuyển thẳng vào giá bán lẻ, khiến người tiêu dùng chịu thiệt.
Không chỉ giao thông, năng lực chế biến nông sản cũng suy giảm mạnh sau thiên tai. Sau bão Yagi, nhiều nhà máy tại Hải Phòng và Quảng Ninh ghi nhận thiệt hại từ vài tỷ đến hàng trăm tỷ đồng do tốc mái, hỏng kho lạnh và máy móc.
- Đứt gãy sản xuất: Kho lạnh hư hỏng khiến nguyên liệu không thể bảo quản, buộc doanh nghiệp phải giảm hoặc ngừng chế biến.
- Khủng hoảng nhân sự: Dù có máy phát điện, chỉ khoảng 30% công nhân có thể đi làm do nhà bị ngập hoặc đường sá chia cắt. Năng suất lao động giảm sâu.
Hệ quả là đơn hàng xuất khẩu nông sản bị chậm tiến độ, làm tăng nguy cơ mất uy tín với các đối tác quốc tế và thu hẹp khả năng phục hồi của toàn chuỗi cung ứng.
Xem thêm: Hậu quả của lũ lụt gây ra nghiêm trọng đến mức nào?
Thị trường tiêu dùng biến động và áp lực giá thực phẩm
Khi thượng nguồn và trung nguồn đứt gãy, hạ nguồn – thị trường tiêu dùng là nơi cảm nhận rõ nhất cú sốc. Lũ lụt không chỉ làm thiếu hàng, mà còn bóp méo tín hiệu giá trên toàn hệ thống.
Sự gián đoạn thu mua và vận chuyển tạo ra một nghịch lý cay đắng. Ở thành phố, người dân xếp hàng mua rau với giá cao. Ở vùng lũ, nông dân phải đổ bỏ nông sản vì không có thương lái.
- Cà chua: từ 35.000 lên 60.000 đồng/kg tại TP.HCM.
- Rau cải các loại: từ 15.000 lên 35.000 đồng/kg ở Hà Nội và TP.HCM.
- Tôm hùm: giá tại ao nuôi miền Trung rơi từ 1,3 triệu xuống còn khoảng 150.000 đồng/kg do bán tháo.
- Thịt lợn hơi: tăng từ 67.000 lên 75.000 đồng/kg trên phạm vi toàn quốc.
Khoảng cách giá giữa nơi sản xuất và nơi tiêu thụ cho thấy chuỗi cung ứng bị đứt đoạn nghiêm trọng. Lợi ích không đến được với người nông dân, trong khi người tiêu dùng phải trả giá cao hơn.
Xem thêm: Tại sao sau lũ lụt giá cả thị trường lại tăng lên?
Tóm lại, lũ lụt không còn là cú sốc ngắn hạn, mà đã trở thành một biến số thường trực trong bài toán chuỗi cung ứng nông sản Việt Nam. Khi thượng nguồn suy kiệt, trung nguồn tắc nghẽn và hạ nguồn méo mó tín hiệu giá, toàn bộ hệ thống bộc lộ sự mong manh rõ rệt.
Muốn chuỗi cung ứng phục hồi nhanh và bền vững sau lũ, Việt Nam không thể chỉ tập trung chống đỡ thiên tai, mà cần tái cấu trúc theo hướng linh hoạt hơn: đầu tư hạ tầng logistics thích ứng, tăng năng lực bảo quản chế biến tại chỗ và nâng cao khả năng tự cường của nông hộ. Chỉ khi đó, nông nghiệp mới thực sự đứng vững trước những mùa lũ ngày càng cực đoan.
