Tại sao nước lũ dâng cao ở Thái Nguyên lại xảy ra nhanh và dữ dội như vậy? Câu trả lời không chỉ nằm ở việc mưa quá lớn. Thực tế, đây là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng: địa hình lưu vực dạng phễu, hệ thống đô thị hóa nhanh, cùng áp lực dòng chảy khổng lồ từ thượng nguồn. Khi những yếu tố này kết hợp với nhau, chỉ một đợt mưa cực đoan cũng đủ khiến mực nước sông dâng lên trong thời gian rất ngắn.
Thời tiết dị đoan gây ra lũ lụt lớn ở Thái Nguyên
Nguồn gốc trực tiếp của các trận lũ lớn tại Thái Nguyên thường bắt đầu từ những đợt mưa có cường suất rất cao. Trong nhiều năm gần đây, các hình thái thời tiết cực đoan xuất hiện dày hơn, khiến lượng mưa thực tế vượt xa các kịch bản thủy văn truyền thống.
Một ví dụ điển hình là hoàn lưu của Bão Matmo vào tháng 10/2025. Đợt mưa này đã tạo ra lượng mưa phổ biến từ 250 – 400 mm trên diện rộng, trong khi nhiều điểm đo cục bộ ghi nhận trên 500 mm chỉ trong thời gian ngắn. Đây là một khối lượng nước khổng lồ đổ xuống toàn bộ lưu vực.
Khi mưa kéo dài liên tục, đất trong khu vực miền núi phía Bắc nhanh chóng đạt trạng thái bão hòa nước. Lúc này, đất không thể hấp thụ thêm nước mưa. Thay vì thấm xuống tầng ngậm nước, phần lớn lượng nước lập tức trở thành dòng chảy tràn trên bề mặt.
Các dòng chảy này hội tụ nhanh vào hệ thống sông suối, đặc biệt là lưu vực Sông Cầu. Khi lượng nước dồn về quá lớn trong thời gian ngắn, mực nước sông tăng đột ngột và gây ra lũ lớn cho khu vực hạ lưu.
Để hiểu rõ quy mô của những trận lũ gần đây, có thể nhìn vào số liệu đo tại Trạm thủy văn Gia Bẩy, điểm quan trắc quan trọng trên sông Cầu tại Thái Nguyên.
| Thời điểm lịch sử | Mực nước đỉnh lũ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lũ lịch sử năm 1971 | ~28,30 m | Từng là cột mốc lũ lớn nhất trong nhiều thập kỷ |
| Siêu bão Yagi (9/2024) | 28,81 m | Vượt báo động 3 và lập kỷ lục mới |
| Bão Matmo (10/2025) | 28,87 – 29,9 m | Cao hơn kỷ lục 2024, vượt báo động 3 tới gần 3 m |
Những con số này cho thấy một xu hướng rõ ràng: đỉnh lũ đang liên tục bị phá vỡ chỉ trong vài năm gần đây. Điều đó phản ánh sự kết hợp giữa lượng mưa cực đoan và khả năng tiêu thoát nước của toàn bộ lưu vực đang bị đặt dưới áp lực ngày càng lớn.
Xem thêm: Thực trạng ngập lụt ở tỉnh Thái Nguyên
Nhược điểm địa mạo và thủy văn tạo phễu thành lũ ở Thái Nguyên
Một trong những lý do cốt lõi giải thích tại sao nước lũ dâng cao ở Thái Nguyên nằm ở chính cấu trúc địa hình của khu vực này. Về mặt thủy văn, Thái Nguyên nằm gần như ở đáy của một hệ thống lưu vực dạng phễu. Điều đó có nghĩa là phần lớn dòng chảy từ vùng núi cao phía Bắc sẽ hội tụ và dồn về đây.
Trục thoát nước chính của khu vực là Sông Cầu. Con sông này bắt nguồn từ vùng núi của Bắc Kạn và mang theo nhiều đặc điểm thủy văn bất lợi cho vùng hạ lưu.
Thượng nguồn của sông Cầu có diện tích hứng nước khoảng 510 km². Khi mưa lớn xảy ra trên diện rộng, toàn bộ lượng nước này sẽ nhanh chóng tập trung vào hệ thống sông suối.
Không chỉ vậy, lòng sông tại nhiều đoạn có độ dốc trên 10%, kết hợp với hệ số uốn khúc lớn (trên 2,0). Cấu trúc này hoạt động giống như một máng trượt tự nhiên. Nước mưa rơi xuống vùng núi lập tức được gia tốc, chảy xiết xuống hạ lưu và nhanh chóng đổ về khu vực Thái Nguyên.
Một điểm bất lợi khác của hệ thống Sông Cầu là thiếu các hồ tự nhiên lớn đóng vai trò cắt lũ ở khu vực trung lưu.
Trong khi đó, hệ thống lân cận như Sông Năng lại có sự hiện diện của Hồ Ba Bể. Hồ nước này rộng hơn 650 ha và sâu trên 20 m, đóng vai trò như một túi chứa lũ tự nhiên. Khi mưa lớn xảy ra, hồ sẽ giữ lại một phần nước, giảm vận tốc dòng chảy và hạ thấp đỉnh lũ trước khi nước tiếp tục chảy về hạ du.
Ngược lại, lưu vực sông Cầu gần như không có hệ thống hồ điều tiết quy mô lớn. Vì vậy, khi lũ xuất hiện, lượng nước từ thượng nguồn gần như chảy thẳng xuống vùng đô thị mà không có cơ chế giảm tải đáng kể.
Một yếu tố quan trọng khác là điểm hợp lưu tại Ngã ba Phù Lôi. Đây là nơi Sông Cầu (lưu vực khoảng 3.480 km²) gặp Sông Công (lưu vực khoảng 950 km²).
Khi mưa lớn xảy ra đồng thời trên cả hai lưu vực, lượng nước từ hai hệ thống sông lớn sẽ đổ dồn về cùng một điểm trong thời gian ngắn. Điều này tạo ra sự cạnh tranh mạnh mẽ trong không gian thoát nước. Nếu dòng chảy vượt quá khả năng tiêu thoát của lòng sông, nước sẽ bị dâng ngược và tràn ra vùng hạ lưu.
Hệ quả là nhiều khu vực dọc lưu vực như Thành phố Thái Nguyên, Đồng Hỷ, Phú Bình và Phổ Yên thường xuyên đối mặt với nguy cơ ngập lụt trên một dải hạ lưu kéo dài gần 200 km.
Điểm nghẽn hạ tầng ngay trong lòng đô thị gây ra lũ ở Thái Nguyên
Một yếu tố quan trọng là sự hiện diện của Đập Thác Huống trên Sông Cầu. Công trình này có khẩu diện thoát nước giới hạn. Khi lưu lượng lũ tăng mạnh, nước dễ bị ứ lại ở khu vực thượng lưu trước khi có thể chảy qua đập.
Bên cạnh đó là tuyến Đê Gang Thép dài khoảng 5 km, kéo từ Ga Lưu Xá đến khu vực Đá Gân. Tuyến đê này gần như vuông góc với hướng dòng chảy tự nhiên của lũ.
Khi khối nước lớn từ thượng nguồn đổ xuống và gặp tuyến đê, dòng chảy bị chặn và dội ngược trở lại. Hiệu ứng này làm nước tràn ngược vào khu vực đô thị như Thành phố Thái Nguyên và vùng lân cận của Đồng Hỷ.
Và quá trình đô thị hóa nhanh trong những năm gần đây cũng làm thay đổi mạnh chu trình thoát nước tự nhiên. Nhiều bề mặt thấm nước trước đây đã được thay thế bằng đường nhựa, sân bê tông và khu dân cư dày đặc.
Song song với đó, nhiều ao, hồ và vùng trũng tự nhiên vốn đóng vai trò như bọt biển sinh thái giúp giữ và điều tiết nước mưa đã bị san lấp. Khi những không gian chứa nước này biến mất, phần lớn nước mưa sẽ chảy trực tiếp vào hệ thống cống thoát nước thay vì thấm xuống đất.
Một vấn đề khác là tình trạng hệ thống cống thoát nước đô thị đã cũ và quá tải. Tại nhiều khu dân cư, cống ngầm bị bồi lấp bởi bùn đất hoặc rác thải trong thời gian dài.
Ví dụ tại khu dân cư thuộc Phường Gia Sàng, nhiều đoạn mương thoát nước đã bị lấn chiếm hoặc thu hẹp. Khi mưa lớn xảy ra, dòng nước không thể thoát kịp, khiến nhiều hộ dân phải sống trong tình trạng ngập kéo dài sau mỗi trận mưa lớn.
Sự kết hợp giữa công trình thủy lợi cản dòng, đô thị hóa nhanh và hệ thống thoát nước xuống cấp đã tạo nên một nghịch lý quen thuộc tại Thái Nguyên: lũ có thể tràn vào rất nhanh, nhưng rút đi lại rất chậm.
Hệ thống thủy lợi ở thượng nguồn Thái Nguyên quá tải gây ra lũ ở hạ du
Tại Bắc Kạn, khu vực đầu nguồn của Sông Cầu hiện có hơn 2.100 công trình thủy lợi. Phần lớn trong số đó được xây dựng từ những năm 1980 – 1990 và đã hoạt động trên 20 năm.
Nhiều hồ đập đã xuất hiện dấu hiệu sụt lún, rò rỉ hoặc xuống cấp nghiêm trọng. Ví dụ, tại Hồ Khuổi Cuộn thuộc Chợ Mới, phần cánh tường và nhà van xả đáy từng bị hư hại nặng. Chính quyền địa phương phải tiến hành phá dỡ khẩn cấp nhà van để giảm áp lực và bảo vệ thân đập.
Khi hàng nghìn công trình thủy lợi suy giảm chức năng, khả năng giữ và điều tiết nước từ xa cũng giảm theo. Hệ quả là nước mưa từ thượng nguồn nhanh chóng chảy xuống hạ du mà không có nhiều lớp đệm an toàn.
Ở hạ lưu, Hồ Núi Cốc là công trình thủy lợi quan trọng nhất trong việc điều tiết lũ cho khu vực Thái Nguyên. Hồ có nhiệm vụ vừa cấp nước tưới tiêu vừa giảm áp lực lũ cho hệ thống Sông Công.
Tuy nhiên, trong những năm xuất hiện bão cực đoan như Siêu bão Yagi, lượng nước đổ về hồ đã vượt xa tần suất thiết kế ban đầu.
- Ngày 30/8/2024: mực nước hồ đạt khoảng +46,53 m
- Ngày 5/9/2024: mực nước duy trì khoảng +46,19 m trước khi bão đổ bộ
Khi mực nước tiến sát ngưỡng an toàn, đơn vị quản lý buộc phải xả tràn với lưu lượng lớn, có thời điểm từ 30 đến 200 m³/giây.
Việc xả lũ chủ động giúp bảo vệ an toàn thân đập, tránh nguy cơ vỡ đập, kịch bản có thể gây thảm họa nghiêm trọng cho toàn bộ lưu vực. Tuy nhiên, lượng nước xả lớn cũng tạo ra hiệu ứng domino ở hạ du.
Các khu vực dọc theo Sông Công như Phúc Trìu, Tân Cương, Phổ Yên và Sông Công thường phải đối mặt với tình trạng ngập cục bộ khi hồ xả lũ kết hợp với mưa lớn.
Tóm lại, lý do tại sao nước lũ dâng cao ở Thái Nguyên không đơn giản chỉ là một hiện tượng tự nhiên, mà là sự tổng hòa của biến đổi khí hậu khắc nghiệt và bài toán quy hoạch đô thị phức tạp. Hiểu rõ 4 nguyên nhân trên chính là bước đi đầu tiên, vững chắc nhất để chính quyền và người dân Thái Nguyên cùng nhau xây dựng một thành phố an toàn, bền vững hơn trong tương lai.
