Nếu bạn theo dõi tin tức gần đây, bạn sẽ thấy tình trạng ngập lụt ở Thái Nguyên đang ở mức báo động. Đây không còn là những trận mưa lớn theo chu kỳ thông thường. Lũ trên lưu vực Sông Cầu đã vượt xa các mốc thủy văn lịch sử, bao gồm đỉnh lũ năm 1986 và kỷ lục năm 2024. Sự kiện này là một cảnh báo nghiêm khắc đối với chính quyền địa phương, hệ thống hạ tầng thoát nước đô thị và từng hộ gia đình sinh sống tại vùng trũng thấp.
Toàn cảnh diễn biến ngập lụt tại Thái Nguyên năm 2025
Thái Nguyên không xa lạ với mưa lũ. Tuy nhiên, diễn biến tháng 10/2025 đã vượt xa mọi tiền lệ trong gần 40 năm qua. Tâm điểm là Sông Cầu – trục thoát lũ chính của tỉnh.
Lúc 5:00 sáng ngày 08/10/2025, Trạm thủy văn Gia Bảy ghi nhận mực nước đạt 29,9 mét. Con số này phá vỡ đỉnh lũ lịch sử năm 1986 và vượt xa kỷ lục năm 2024. Mức nước vượt báo động 3 gần 3 mét cho thấy hệ thống cảnh báo và tiêu thoát đã rơi vào trạng thái quá tải nghiêm trọng.
Nguyên nhân trực tiếp đến từ sự cộng hưởng giữa hoàn lưu bão số 11 – Bão Matmo 2025 và dải hội tụ nhiệt đới hoạt động mạnh trên khu vực Bắc Bộ.
Chỉ trong khoảng từ đêm 06 đến hết ngày 07/10/2025, lượng mưa phổ biến toàn tỉnh đạt 250 – 400mm. Nhiều điểm đo cục bộ vượt 500mm. Đây là lượng mưa cực đoan trong thời gian ngắn. Dòng chảy mặt tăng đột biến. Nước từ thượng nguồn đổ dồn về hạ lưu cùng lúc.
Kết quả là toàn bộ hệ thống sông suối, hồ chứa và hạ tầng thoát nước rơi vào tình trạng quá tải. Nhiều khu dân cư bị cô lập chỉ sau vài giờ. Hơn 50 xã, phường biến thành biển nước. Nhiều nơi ngập sâu tới 2 mét. Các vùng rốn lũ chịu thiệt hại nặng nhất gồm:
- Khu vực huyện vùng cao: Võ Nhai, Tràng Xá, Dân Tiến.
- Khu vực ngoại vi và lân cận: Trại Cau, Nam Hòa, Hợp Tiến, Linh Sơn, Văn Lăng.
- Khu vực lõi đô thị thành phố: Phường Phan Đình Phùng và Quán Triều.
Tại nhiều điểm, giao thông tê liệt. Điện bị cắt để đảm bảo an toàn. Hoạt động sản xuất và sinh hoạt ngưng trệ hoàn toàn.
Xem thêm: Thực trạng lũ lụt ở Việt Nam năm 2024 – 2025
Tổn thất và thiệt hại do ngập lụt tại Thái Nguyên gây ra
Tình trạng ngập lụt tại Thái Nguyên vừa qua đã để lại những hậu quả nặng nề. Các số liệu thống kê phản ánh rõ mức độ khốc liệt của thiên tai, từ tổn thất sinh mạng đến sự đứt gãy cấu trúc kinh tế xã hội.
Tổn thất về con người và an sinh xã hội
Lũ quét và nước dâng cao gây ra những mất mát đau xót về nhân mạng. Theo báo cáo sơ bộ, thiên tai đã khiến 4 người tử vong, 2 người mất tích và 2 người bị thương.
Sức ép lên hệ thống an sinh xã hội gia tăng khi hơn 5.450 ngôi nhà bị hư hại hoặc ngập sâu. Để bảo toàn tính mạng, 490 hộ gia đình tại các vùng trũng thấp ven sông đã phải sơ tán khẩn cấp trong đêm. Sự xáo trộn này gây ra tâm lý bất an và làm gián đoạn điều kiện sống cơ bản của người dân.
Sự tê liệt mạng lưới hạ tầng kỹ thuật
Hệ thống hạ tầng đối mặt với thử thách cực hạn khi chịu tác động kép từ dòng chảy và địa chất:
- Viễn thông và Điện lưới: Tình trạng mất điện diện rộng và đứt đoạn liên lạc khiến công tác cứu hộ, cứu nạn gặp nhiều trắc trở.
- Giao thông: Mưa lớn kéo dài khiến đất đá ngậm nước, gây sạt lở taluy dương tại nhiều tuyến đường huyết mạch.
- Thủy lợi: Hệ thống đê điều xung yếu chịu áp lực lớn. Nhiều cầu tràn bị lũ cuốn trôi, biến các khu dân cư thành ốc đảo biệt lập, gây khó khăn cho việc tiếp tế nhu yếu phẩm.
Tác động tiêu cực đến nông nghiệp và chuỗi cung ứng
Ngành nông nghiệp Thái Nguyên chịu đòn giáng nặng nề, đe dọa trực tiếp đến sinh kế bền vững của nông dân:
- Trồng trọt: Hơn 4.400 hecta diện tích lúa, hoa màu và mặt nước nuôi trồng thủy sản bị nhấn chìm hoàn toàn trong bùn lụt.
- Chăn nuôi: Ước tính có hơn 58.000 con gia súc, gia cầm bị chết hoặc cuốn trôi.
Sự sụt giảm đột ngột nguồn cung nông sản không chỉ ảnh hưởng đến thu nhập của hộ sản xuất mà còn gây áp lực lên chuỗi cung ứng thực phẩm tại địa phương trong thời gian tới.
Vì sao mưa bão năm 2025 gây ngập lụt lịch sử cho Thái Nguyên?
Vì sao cứ mưa lớn ở Thái Nguyên là ngập? Câu trả lời không chỉ nằm ở thời tiết. Nó đến từ khí hậu cực đoan, tốc độ đô thị hóa, suy thoái sinh thái và áp lực vận hành hồ chứa. Dưới đây là 4 lớp nguyên nhân chính, liên kết chặt chẽ với nhau.
Mưa cực đoan và hoàn lưu khí quyển bất thường
Từ tháng 7 đến cuối tháng 11/2025, Việt Nam hứng chịu chuỗi thời tiết dị thường: 15 bão nhiệt đới và 6 áp thấp nối tiếp. Tần suất dày đặc khiến đất bão hòa nước. Khi đất đã no nước, mỗi trận mưa mới gần như chuyển hóa ngay thành dòng chảy mặt.
Lưu vực Sông Cầu vì thế liên tục ở trạng thái căng thẳng thủy văn. Đỉnh lũ sau chồng lên đỉnh lũ trước. Biên độ dao động mực nước rút ngắn. Khả năng tự điều tiết tự nhiên suy giảm rõ rệt.
Đô thị hóa và bề mặt không thấm
Thái Nguyên là cực tăng trưởng của vùng trung du phía Bắc. Nhưng tăng trưởng nhanh kéo theo bê tông hóa. Đường nhựa, mái tôn, sân bãi phủ kín bề mặt.
Trong điều kiện tự nhiên, nước mưa thấm dần xuống đất. Trong đô thị, nước trượt trên bề mặt không thấm. Nghiên cứu “Tác động, thách thức và giải pháp của đô thị hóa tới dòng chảy nước mưa đô thị” đăng tải bởi Tạp chí Vật liệu & Xây dựng – Bộ Xây dựng cho thấy dòng chảy mặt ở khu vực đô thị có thể cao gấp 4 – 5 lần so với nền đất tự nhiên.
Hệ thống cống ngầm cũ, tiết diện nhỏ, thiết kế theo chuẩn mưa quá khứ. Khi gặp mưa cực đoan mới, hệ thống nhanh chóng quá tải. Nước không kịp thoát và dâng ngược lên mặt đường.
Suy thoái rừng thượng nguồn và hiệu ứng khuếch đại lũ
Thượng nguồn lưu vực Sông Cầu từng có lớp rừng tự nhiên dày. Rừng giữ nước, làm chậm dòng chảy, giảm xói mòn.
Khi diện tích rừng thu hẹp, lớp đệm sinh thái biến mất. Mưa lớn đổ xuống sườn dốc tạo thành dòng chảy xiết. Đất đá bị cuốn trôi. Nước đổ dồn về hạ lưu nhanh hơn và mạnh hơn.
Nhiều nghiên cứu quốc tế chỉ ra: giảm 10% diện tích rừng có thể làm tăng đáng kể tần suất và cường độ lũ. Đây không còn là giả thuyết, mà là hệ quả đã được kiểm chứng ở nhiều lưu vực nhiệt đới.
Áp lực vận hành xả lũ hồ Hồ Núi Cốc
Hồ Hồ Núi Cốc giữ vai trò điều tiết nước cho toàn vùng. Khi mưa lớn kéo dài, lưu lượng nước đổ về hồ tăng đột biến. Để bảo đảm an toàn đập, đơn vị quản lý buộc phải xả tràn.
Vấn đề nằm ở thời điểm. Nếu mực nước Sông Cầu đang ở mức cao, việc xả lũ tạo hiệu ứng lũ chồng lũ. Hạ du nhận cùng lúc nước từ trời và nước từ hồ. Biên độ an toàn bị thu hẹp.
Đây là bài toán tiến thoái lưỡng nan: giữ nước thì nguy cơ mất an toàn đập, xả nước thì gia tăng ngập hạ lưu.
Nỗ lực khắc phục hậu quả lũ lụt khẩn cấp tại Thái Nguyên
Khi ngập lụt đạt đỉnh, hệ thống quản trị khủng hoảng được kích hoạt ở mức cao nhất. Từ Trung ương đến địa phương, các quyết định được đưa ra nhanh, rõ và tập trung vào ba mục tiêu: cứu người, bảo vệ hạ tầng thiết yếu và ổn định đời sống.
Ngày 8/10/2025, Phạm Minh Chính cùng lãnh đạo Bộ Quốc phòng thị sát các điểm ngập sâu tại phường Phan Đình Phùng và Quán Triều. Tại hiện trường, Chính phủ quyết định xuất cấp khẩn cấp 140 tỷ đồng từ nguồn dự phòng ngân sách Trung ương để hỗ trợ địa phương.
Nguồn lực tài chính này tập trung cho cứu trợ khẩn cấp, khôi phục điện – nước và hỗ trợ các hộ dân bị thiệt hại nặng.
Hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ thuộc Quân đội Nhân dân Việt Nam và Công an Nhân dân Việt Nam được điều động. Xe gầm cao, xuồng máy, áo phao và cả trực thăng được triển khai đến các khu vực bị cô lập.
Nhiều khu dân cư biến thành ốc đảo. Lực lượng cứu hộ tiếp cận từng hộ gia đình, ưu tiên người già, trẻ em và phụ nữ mang thai. Lương thực, nước sạch và thuốc men được tiếp tế liên tục. Mục tiêu là không để ai bị bỏ lại phía sau.
Khi mực nước rút, giai đoạn phục hồi bắt đầu ngay lập tức. Chính quyền địa phương phối hợp với các đơn vị chức năng và người dân dọn dẹp hàng nghìn tấn bùn đất, rác thải.
Các đội y tế dự phòng triển khai phun tiêu độc, khử trùng diện rộng. Nguồn nước sinh hoạt được kiểm tra và xử lý để ngăn nguy cơ bùng phát dịch bệnh như tiêu chảy cấp, sốt xuất huyết và các bệnh truyền nhiễm sau lũ.
Song song đó, hệ thống trường học, trạm y tế và giao thông nội đô được khôi phục theo thứ tự ưu tiên. Mục tiêu không chỉ là làm sạch thành phố, mà là tái lập nhịp sống bình thường nhanh nhất có thể.
Giải quyết căn cơ tình trạng ngập lụt ở Thái Nguyên
Để không còn phải chạy lũ mỗi mùa mưa bão, Thái Nguyên đang triển khai một chiến lược tổng hợp. Cách tiếp cận mới kết hợp hạ tầng xám, hạ tầng xanh và công nghệ dự báo thông minh. Mục tiêu là kiểm soát lũ từ thượng nguồn, giảm áp lực thoát nước nội đô và nâng cao năng lực cảnh báo sớm.
Nâng cấp hạ tầng xám
Chính phủ đã giao tỉnh triển khai tuyến đê kiên cố dọc hai bờ Sông Cầu.
- Chiều dài mỗi bên khoảng 17 km, tổng cộng 34 km.
- Mục tiêu hoàn thành trước tháng 6/2026.
Song song, ngân sách 1.600 tỷ VNĐ được phê duyệt để xây dựng hai cầu mới qua sông. Hệ thống đê cầu này đóng vai trò như lá chắn cứng, giúp:
- Ngăn nước sông dâng ngược vào khu dân cư.
- Ổn định cao trình bảo vệ trung tâm đô thị.
- Tăng khả năng kết nối giao thông khi xảy ra thiên tai.
Đây là giải pháp kiểm soát lũ từ phía sông, giảm nguy cơ vỡ bờ và tràn bãi.
Chuyển đổi sang hạ tầng xanh
Đê cao chỉ giải quyết nước từ sông. Nhưng ngập đô thị còn đến từ mưa lớn tại chỗ. Vì vậy, thành phố định hướng theo mô hình đô thị bọt biển (Sponge City).
Nguyên tắc cốt lõi mô hình này là giữ nước – thấm nước – làm chậm dòng chảy ngay trong lòng đô thị. Với các giải pháp gồm:
- Sử dụng vật liệu lát đường thấm nước.
- Bảo tồn và mở rộng hồ điều hòa.
- Xây dựng rãnh sinh học dọc tuyến phố.
- Tăng diện tích cây xanh và mặt phủ tự nhiên.
Mô hình này giúp giảm tải cho hệ thống cống ngầm, hạn chế quá tải khi mưa lớn kéo dài. Về lâu dài, đây là giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu và cực đoan thời tiết.
Ứng dụng bản sao số (Digital Twin) và AI trong cảnh báo sớm
Công tác dự báo thiên tai tại Thái Nguyên hiện đã chuyển mình từ cảm tính sang mô hình dữ liệu chính xác cao. Việc tích hợp công nghệ như Digital Twin từ 3Di (hệ thống mô phỏng thủy lực tiên tiến) giúp chính quyền làm chủ các kịch bản ứng phó:
- Mô phỏng thủy động lực học 3Di: Hệ thống tạo ra một bản sao kỹ thuật số của toàn bộ lưu vực sông Cầu và hạ tầng đô thị. Công nghệ này cho phép tính toán dòng chảy tràn bề mặt, dòng chảy trong cống và tương tác giữa sông – đất liền theo thời gian thực.
- Phân tích kịch bản: Nhờ Digital Twin, các chuyên gia có thể giả lập các mức lượng mưa khác nhau để thấy trước diện tích ngập và độ sâu cụ thể tại từng con phố ở Thái Nguyên trước khi bão đổ bộ.
- Kết hợp dữ liệu vệ tinh Sentinel-1: Hình ảnh viễn thám cung cấp dữ liệu bề mặt chính xác, giúp các thuật toán máy học như XGBoost và LightGBM tinh chỉnh mô hình dự báo.
Sự kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo và bản sao số 3Di tạo ra các bản đồ nhạy cảm rủi ro chuẩn xác cho các khu vực xung yếu như Đồng Hỷ, Phú Lương, Võ Nhai. Nhờ đó, việc ra lệnh sơ tán và điều tiết hệ thống thoát nước được thực hiện chủ động, giảm thiểu tối đa thiệt hại về người và tài sản.
