Bạn có bao giờ tự hỏi vì sao ở những vùng đất băng giá như Siberia hay Canada, mùa xuân lại là thời điểm nguy hiểm nhất đối với cư dân ven sông? Trong khi vùng nhiệt đới như Việt Nam thường gắn lũ lụt với mùa mưa, thì ở miền ôn đới lạnh, thiên nhiên vận hành theo một kịch bản hoàn toàn khác. Ở đây, lũ không đến từ mưa lớn, mà từ sự tan chảy của băng tuyết sau mùa đông dài.
Sông ngòi miền ôn đới lạnh thường lũ lụt vào mùa nào trong năm?
Câu trả lời ngắn gọn và chính xác nhất chính là: Mùa xuân. Tại các khu vực ôn đới lạnh, sông ngòi chịu tác động chủ yếu từ chu kỳ nhiệt độ, không phải lượng mưa. Suốt mùa đông, nước bị khóa chặt dưới dạng tuyết và băng trong lưu vực sông. Khi mùa xuân đến, nhiệt độ tăng nhanh làm tuyết tan đồng loạt. Khối lượng nước khổng lồ này dồn xuống lòng sông trong thời gian ngắn, khiến mực nước dâng cao đột ngột.
Hiện tượng này được gọi là Spring Freshet (lũ xuân). Nó thường xảy ra trên các con sông lớn như sông Lena (Nga), sông Yukon hay sông Mackenzie (Canada). Đặc biệt nguy hiểm là khi băng tan không đều, tạo thành băng tắc, làm dòng chảy bị chặn lại và gây ngập lụt nghiêm trọng ở thượng lưu.
Xem thêm: Lũ lụt ở Việt Nam thường xảy ra vào tháng mấy?
Cơ chế hình thành lũ xuân ở miền ôn đới lạnh
Để hiểu vì sao lũ xuân ở miền ôn đới lạnh lại dữ dội, cần nhìn vào quá trình tích lũy và giải phóng nước trong cả năm. Trong suốt mùa đông, nhiệt độ thường xuyên dưới 0°C khiến mưa và hơi ẩm trong khí quyển không chảy đi mà đóng băng. Nước được lưu trữ dưới dạng tuyết và băng phủ kín lưu vực sông. Ở giai đoạn này, các con sông như Lena, Yukon hay Mackenzie gần như ngủ đông, với lưu lượng dòng chảy rất thấp.
Khi bước sang tháng 4 – tháng 5, bức xạ Mặt Trời tăng mạnh. Nhiệt độ vượt ngưỡng đóng băng trong thời gian ngắn làm tuyết tan đồng loạt trên diện rộng. Lượng nước tích tụ suốt nhiều tháng được giải phóng cùng lúc, tạo ra sự gia tăng đột biến về lưu lượng sông.
Một yếu tố then chốt là permafrost – tầng đất đóng băng vĩnh cửu hoặc theo mùa, phổ biến ở Siberia và Bắc Canada. Lớp đất này hoạt động như một mặt phẳng không thấm nước. Nước tuyết tan không thể thấm xuống để bổ sung nước ngầm. Thay vào đó, nó chảy tràn trên bề mặt và đổ trực tiếp vào sông.
Sự kết hợp giữa tuyết tan nhanh, dòng chảy bề mặt mạnh và khả năng thấm kém của đất tạo nên những đỉnh lũ rất cao trong thời gian ngắn. Đây chính là cơ chế cốt lõi khiến sông ngòi ở miền ôn đới lạnh thường lũ lụt nghiêm trọng vào mùa xuân.
Xem thêm: Tìm hiểu cơ chế hình thành lũ lụt ở Việt Nam
Hiện tượng lũ băng ở miền ôn đới lạnh nguy hiểm như thế nào?
Lũ ở miền ôn đới lạnh không chỉ là nước dâng cao. Nó còn mang theo băng. Đây chính là lũ băng, một trong những dạng lũ nguy hiểm nhất tại Bắc Á và Bắc Mỹ.
Cơ chế của lũ băng giống như một vụ kẹt xe quy mô lớn trên dòng sông. Trước hết, băng ở thượng nguồn, thường nằm về phía Nam tan sớm hơn do nhiệt độ cao hơn vào mùa xuân. Các mảng băng lớn bị dòng nước cuốn trôi xuống hạ lưu.
Trong khi đó, hạ lưu ở phía Bắc vẫn nằm trong vùng khí hậu lạnh. Lòng sông còn bị băng bao phủ dày và chắc. Khi những khối băng từ thượng nguồn trôi đến, chúng bị mắc kẹt tại khúc quanh, đoạn sông hẹp hoặc nơi lòng sông nông.
Kết quả là hình thành các đập băng tự nhiên. Dòng chảy bị chặn lại đột ngột. Mực nước phía thượng lưu dâng nhanh và tràn ra hai bên bờ, gây ngập lụt nghiêm trọng.
Ngoài ra, các sông chảy từ Nam lên Bắc sẽ trở nên nguy hiểm hơn. Vì nhiều hệ thống sông lớn ở miền ôn đới lạnh có hướng chảy từ Nam lên Bắc, tiêu biểu như Ob, Yenisey, Lena (Siberia) và Mackenzie (Canada). Chúng đổ ra Bắc Băng Dương, nơi băng tan muộn hơn nhiều.
Điều này tạo ra một nghịch lý nguy hiểm. Nước lũ và băng tan từ vùng ấm phía Nam luôn bị bức tường băng ở vùng lạnh phía Bắc chặn lại. Khi lũ băng hình thành, nước không thoát được ra biển và nhanh chóng gây ngập lụt trên diện rộng. Đây là lý do khiến lũ xuân ở miền ôn đới lạnh không chỉ đến nhanh, mà còn có sức tàn phá lớn và khó kiểm soát.
Sự phân hóa mùa lũ ở miền ôn đới lạnh
Quy luật chung ở miền ôn đới lạnh là lũ tập trung vào mùa xuân. Tuy nhiên, không phải hệ thống sông nào cũng tuân theo một kịch bản giống nhau. Sự khác biệt về khí hậu, hướng gió, địa hình và nguồn cấp nước đã tạo ra những ngoại lệ thủy văn đáng chú ý.
Hệ thống sông Siberia (Ob, Yenisey, Lena)
Đây là mô hình điển hình của lũ xuân. Đỉnh lũ thường rơi vào tháng 5 – 6, khi tuyết và băng tan nhanh trên lưu vực rộng lớn. Nguồn cấp nước chủ yếu là băng tuyết tan, kết hợp với hiện tượng lũ băng gây mực nước dâng đột ngột và ngập sâu ven sông.
Sông Amur (Viễn Đông Nga – Trung Quốc)
Dù nằm ở vĩ độ cao và có mùa đông lạnh, sông Amur lại chịu ảnh hưởng mạnh của gió mùa Đông Á. Lượng mưa mùa hè chiếm khoảng 50 – 70% tổng dòng chảy năm. Vì vậy, mùa lũ chính không phải mùa xuân mà rơi vào mùa hạ đầu thu (tháng 7 – 9). Lũ tại đây thường kéo dài và gây ngập lụt diện rộng, giống kiểu lũ ở vùng nhiệt đới hơn là Siberia.
Các sông vùng Patagonia (Nam Mỹ)
Tại Patagonia, cơ chế lũ mang tính kép. Vào mùa đông, mưa lớn từ hệ thống gió Tây gây lũ mưa. Sang mùa hè, băng và tuyết trên dãy Andes tan chảy, tạo đỉnh lũ thứ hai. Đặc biệt nguy hiểm là hiện tượng vỡ hồ sông băng, có thể gây lũ đột ngột với sức tàn phá lớn.
Sự dịch chuyển các mô hình lũ ở miền ôn đới lạnh
Biến đổi khí hậu đang làm lung lay những quy luật thủy văn đã ổn định suốt hàng nghìn năm tại miền ôn đới lạnh. Sự gia tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu không chỉ làm băng tan nhanh hơn, mà còn thay đổi thời điểm và hình thái của lũ sông.
Các quan trắc khí hậu tại Bắc Á, Bắc Mỹ và Bắc Âu cho thấy đỉnh lũ có xu hướng dịch chuyển từ tháng 6 sang tháng 5. Nguyên nhân chính là mùa xuân ấm lên sớm, khiến tuyết tan nhanh và tập trung trong thời gian ngắn hơn.
Khi mưa rơi lên lớp tuyết chưa tan, nước mưa đóng vai trò như chất xúc tác. Nó làm tăng tốc độ tan băng và bổ sung thêm nước trực tiếp vào dòng chảy. Kết quả là các trận lũ quét và lũ dâng nhanh có thể xảy ra mà không có dấu hiệu báo trước rõ ràng. Hiện tượng này ngày càng phổ biến tại Canada, Alaska và Siberia.
Thay vì một đỉnh lũ duy nhất vào mùa xuân, sự dao động nhiệt độ thất thường khiến sông ngòi xuất hiện nhiều đợt lũ liên tiếp. Các chu kỳ ấm – lạnh xen kẽ làm tuyết tan từng phần, rồi tiếp tục tan mạnh sau các đợt ấm mới, tạo ra lũ đa đỉnh với mức độ khó dự báo cao.
Những thay đổi này cho thấy trong tương lai, lũ ở miền ôn đới lạnh sẽ không chỉ đến sớm hơn, mà còn phức tạp, cực đoan và khó kiểm soát hơn so với các mô hình truyền thống.
