Có bao giờ bạn tự hỏi vì sao cứ bước vào mùa hè, báo đài lại dồn dập đưa tin về bão nhiệt đới, nắng nóng kỷ lục hay những trận lũ quét kinh hoàng? Điều này không hề ngẫu nhiên. Nó bắt nguồn trực tiếp từ vị trí địa lý, đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa và địa hình của Việt Nam. Vậy loại thiên tai nào thường xảy ra vào mùa hạ ở nước ta, và cơ chế hình thành của chúng là gì?
Tổng quan về thiên tai mùa hạ ở Việt Nam
Mùa hạ tại Việt Nam thường kéo dài từ tháng 5 đến tháng 8, thậm chí sang tháng 9. Đây là giai đoạn khí quyển hoạt động mạnh nhất trong năm. Nhiệt độ cao, độ ẩm lớn và các hệ thống gió mùa tương tác liên tục đã tạo ra môi trường lý tưởng cho nhiều loại thiên tai phát triển. Các yếu tố nền tảng gồm:
Gió mùa và dải hội tụ nhiệt đới
Vào mùa hạ, gió mùa Tây Nam từ Ấn Độ Dương mang theo lượng hơi nước khổng lồ thổi vào nước ta. Khi gặp gió tín phong Đông Bắc, chúng hình thành dải hội tụ nhiệt đới, khu vực được xem là lò sinh bão của Biển Đông. Đây là nguyên nhân chính gây ra bão, áp thấp nhiệt đới và mưa lớn diện rộng.
Nhiệt độ cao và đối lưu mạnh
Nắng nóng kéo dài làm không khí bốc lên nhanh, tạo ra các dòng đối lưu khí quyển mạnh. Hệ quả là các hiện tượng như dông lốc, mưa cực đoan, sét, mưa đá xuất hiện với tần suất cao, đặc biệt ở Bắc Bộ và Tây Nguyên.
Biến đổi khí hậu toàn cầu
Nhiệt độ đại dương tăng khiến bão hình thành dễ hơn và mạnh hơn. Đồng thời, sóng nhiệt, hạn hán, và các đợt nắng nóng gay gắt cũng trở nên kéo dài và khốc liệt hơn so với trước đây.
Địa hình đồi núi chiếm ưu thế
Khoảng 3/4 diện tích lãnh thổ Việt Nam là đồi núi. Khi mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, nước không kịp thoát sẽ nhanh chóng biến thành lũ quét và sạt lở đất, đặc biệt tại các tỉnh miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ.
Tóm lại, mùa hạ ở Việt Nam là thời điểm hội tụ đầy đủ các điều kiện tự nhiên gây ra nhiều loại thiên tai nguy hiểm như bão, mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất, dông lốc và nắng nóng cực đoan.
Xem thêm: Lũ lụt ở Việt Nam thường xảy ra vào tháng mấy?
Loại thiên tai nào nguy hiểm nhất vào mùa hạ ở Việt Nam
Trong các loại thiên tai thường xảy ra vào mùa hạ ở nước ta, bão và áp thấp nhiệt đới là nhóm nguy hiểm nhất và có phạm vi ảnh hưởng rộng nhất. Hai hiện tượng này đều thuộc hệ thống xoáy thuận nhiệt đới, hình thành chủ yếu trên Biển Đông khi nhiệt độ mặt nước biển vượt 26,5°C, ngưỡng đủ để cung cấp năng lượng duy trì đối lưu mạnh.
Bão hoạt động mạnh nhất trong giai đoạn từ tháng 6 đến tháng 9, trùng với cao điểm mùa mưa ở Việt Nam.
Trong những tháng đầu mùa hạ (tháng 6 – tháng 8), bão có xu hướng di chuyển lên các vĩ độ cao do tác động của đới gió tây và áp cao cận nhiệt đới. Vì vậy, Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ thường là khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp của các cơn bão sớm.
Theo thống kê khí tượng thủy văn, mỗi năm Việt Nam chịu tác động trung bình từ 5 đến 7 cơn bão và áp thấp nhiệt đới đổ bộ hoặc gây ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền. Ngoài gió mạnh, bão đầu mùa còn gây mưa lớn diện rộng, làm gia tăng nguy cơ lũ lụt và sạt lở đất.
Lưu ý, dù cùng chung nguồn gốc hình thành, bão và áp thấp nhiệt đới có mức độ nguy hiểm khác nhau:
- Áp thấp nhiệt đới: Sức gió mạnh nhất đạt cấp 6 – 7 (39-61 km/h). Cấu trúc mây đối lưu còn rời rạc, tâm xoáy chưa rõ ràng. Hiện tượng này chủ yếu gây mưa lớn kéo dài, ngập úng và lũ trên sông.
- Bão nhiệt đới: Khi sức gió đạt từ cấp 8 trở lên (≥ 62 km/h), hệ thống được nâng cấp thành bão. Lúc này, mây xoáy chặt, mắt bão hình thành rõ ràng. Bão gây gió giật mạnh, sóng biển lớn, nước dâng do bão và mức độ tàn phá cao đối với khu vực ven biển và đất liền.
Tóm lại, trong mùa hạ, bão và áp thấp nhiệt đới là hai loại thiên tai tiêu biểu và nguy hiểm nhất ở Việt Nam. Chúng không chỉ trực tiếp gây thiệt hại do gió mạnh, mà còn là nguyên nhân gián tiếp dẫn đến lũ lụt, sạt lở đất và ngập sâu trên diện rộng.
Nắng nóng cực đoan và hiệu ứng gió Phơn (gió Lào) vào mùa hạ
Bên cạnh mưa bão, nắng nóng cực đoan là một trong những loại thiên tai thường xảy ra vào mùa hạ ở nước ta, đặc biệt nghiêm trọng tại miền Trung và một phần Tây Bắc. Hiện tượng này gắn chặt với gió Phơn, hay còn gọi quen thuộc là gió Lào.
Gió Lào thực chất là hiệu ứng Phơn (Foehn) trong khí tượng học. Khối không khí ẩm từ vịnh Bengal theo gió mùa Tây Nam thổi về khu vực dãy Trường Sơn. Khi bị đẩy lên cao ở sườn Tây (Lào), không khí lạnh đi và gây mưa lớn.
Sau khi vượt qua đỉnh núi và tràn xuống sườn Đông (Việt Nam), khối khí này mất gần hết hơi ẩm, bị nén lại và nóng lên nhanh chóng. Kết quả là nền nhiệt tăng vọt, không khí trở nên khô rát. Trong nhiều đợt gió Lào mạnh, nhiệt độ tại Bắc Trung Bộ có thể vượt 40°C, thậm chí ghi nhận mức 44°C tại Quảng Trị năm 2024.
Nắng nóng kéo dài kết hợp với gió Lào khiến độ ẩm không khí giảm sâu, có thời điểm xuống dưới 30%. Thảm thực vật khô kiệt, nguy cơ cháy rừng tại Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị tăng cao trong mùa hạ.
Đối với con người, điều kiện thời tiết này gây mất nước nhanh, say nắng, sốc nhiệt và làm trầm trọng hơn các bệnh hô hấp do bụi mịn và không khí khô. Nắng nóng cực đoan vì thế được xếp vào nhóm thiên tai nguy hiểm, âm thầm nhưng tác động lâu dài đến đời sống và sản xuất.
Tóm lại, mùa hạ ở Việt Nam là giai đoạn thiên tai diễn biến phức tạp và nguy hiểm nhất trong năm, khi nhiều yếu tố bất lợi cùng lúc hội tụ: gió mùa hoạt động mạnh, nhiệt độ cao, độ ẩm lớn và địa hình đồi núi chiếm ưu thế. Trong đó, bão và áp thấp nhiệt đới là mối đe dọa lớn nhất, không chỉ gây thiệt hại trực tiếp do gió mạnh mà còn kéo theo mưa lớn, lũ lụt và sạt lở đất trên diện rộng. Bên cạnh đó, nắng nóng cực đoan do gió Lào, lũ quét và sạt lở đất tiếp tục là những rủi ro thường trực, tác động sâu sắc đến đời sống, sản xuất và an toàn của người dân.
