Năm 2024-2025 ghi dấu những kỷ lục đáng lo ngại của khí tượng thủy văn Việt Nam. Sau mỗi cơn bão, thiệt hại không chỉ dừng ở nhà cửa, hạ tầng hay sinh kế, mà còn phơi bày cái giá môi trường phải trả: ô nhiễm nguồn nước, sạt lở đất, suy giảm đa dạng sinh học. Thực tế đó buộc chúng ta nhìn lại cách ứng xử với thiên nhiên. Tư duy đắp đê, ngăn nước đã không còn đủ. Thay vào đó là một chiến lược mới: thích ứng thông minh, linh hoạt và chủ động.
Bài viết này không phải là báo cáo chính sách khô cứng. Đây là một cẩm nang hành động thực tiễn, tổng hợp từ Luật số 60/2020/QH14, các nghiên cứu của World Bank về mô hình Thành phố bọt biển, cùng khuyến nghị thực địa từ Cảnh sát PCCC & CNCH. Mục tiêu là giúp bạn hiểu đúng tác động của lũ lụt đến môi trường và biến kiến thức đó thành tấm khiên bảo vệ gia đình trước mùa mưa bão.
Xem thêm: Thực trạng lũ lụt ở Việt Nam năm 2024 – 2025
Sự chuyển dịch tư duy trong phòng chống lũ lụt
Sự thay đổi cốt lõi trong những năm gần đây không nằm ở việc xây thêm bao nhiêu km đê điều, mà ở cách tiếp cận quản lý rủi ro thiên tai. Trọng tâm đã dịch chuyển từ đối phó bị động sang quản trị chủ động, dựa trên dữ liệu, quy hoạch và sự tham gia của cộng đồng.
Theo Chiến lược Quốc gia phòng, chống thiên tai đến năm 2030, tầm nhìn 2050, mục tiêu không còn là chiến thắng thiên nhiên, mà là giảm thiểu thiệt hại thông qua thích ứng và chuẩn bị trước. Các chỉ tiêu định lượng đặt ra áp lực rõ ràng cho toàn bộ hệ thống:
- Giảm 50% số người thiệt mạng do lũ quét, sạt lở đất so với giai đoạn 2011-2020.
- Kiểm soát thiệt hại kinh tế do thiên tai dưới 1,2% GDP mỗi năm.
Điều này kéo theo một yêu cầu bắt buộc: mọi quy hoạch đô thị, dự án hạ tầng, khu dân cư và khu công nghiệp đều phải trải qua đánh giá rủi ro lũ lụt và biến đổi khí hậu. Quy hoạch không còn là câu chuyện kỹ thuật thuần túy, mà là bài toán an toàn dài hạn.
Xem thêm: Hậu quả của lũ lụt gây ra nghiêm trọng đến mức nào?
Luật số 60/2020/QH14 (sửa đổi Luật Phòng, chống thiên tai và Luật Đê điều) đánh dấu bước ngoặt về phân quyền và trách nhiệm xã hội trong phòng chống lũ lụt:
- Trao quyền cho địa phương: Chủ tịch UBND cấp xã được quyền huy động khẩn cấp nhân lực, vật tư và phương tiện tại chỗ để xử lý ngay giờ vàng khi xảy ra sự cố.
- Xã hội hóa nguồn lực: Khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức và Quỹ phòng, chống thiên tai, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước.
Thông điệp cốt lõi rất rõ ràng: Nhà nước giữ vai trò định hướng và điều phối, nhưng tuyến phòng thủ đầu tiên chính là cộng đồng và từng ngôi nhà. Mỗi người dân không chỉ là đối tượng được bảo vệ, mà là một mắt xích trong hệ thống cảnh báo sớm và ứng phó rủi ro.
Cách tiếp cận này mở ra nền tảng cho các biện pháp phòng chống lũ lụt hiệu quả hơn ở cấp quốc gia, địa phương và hộ gia đình trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khó lường.
Chiến lược phòng chống lũ lụt của ba vùng miền
Việt Nam trải dài theo trục Bắc – Nam, tạo ra ba không gian thủy văn rất khác nhau. Mỗi vùng đối mặt với một dạng rủi ro riêng. Áp dụng sai chiến lược, chẳng hạn mang tư duy đắp đê sông Hồng vào Đồng bằng sông Cửu Long đã từng dẫn đến thất bại. Vì vậy, phòng chống lũ lụt hiệu quả phải đúng vùng, đúng rủi ro, đúng công cụ.
Dưới đây là so sánh chiến lược cốt lõi cập nhật đến năm 2025:
| Tiêu chí | Miền Bắc (Lưu vực sông Hồng) | Miền Trung (Duyên hải – Trường Sơn) | Miền Nam (Đồng bằng sông Cửu Long – Mekong) |
|---|---|---|---|
| Loại hình thiên tai chủ đạo | Lũ sông lớn kéo dài; ngập úng đô thị (Hà Nội) | Lũ quét, sạt lở đất; bão mạnh, mưa cực đoan | Lũ thượng nguồn; triều cường; xâm nhập mặn; sụt lún |
| Chiến lược cốt lõi | Giữ đê, cắt lũ | Tránh lũ, điều tiết hồ | Sống chung với lũ |
| Hạ tầng then chốt | Hệ thống đê cấp đặc biệt; liên hồ chứa Hòa Bình – Sơn La | Quy trình vận hành liên hồ Tả Trạch – Bình Điền | Bờ bao lửng theo mùa; cống ngăn mặn; kiểm soát triều |
| Mô hình sinh kế phù hợp | Công nghiệp; nông nghiệp thâm canh trong đê | Du lịch; nông nghiệp né vụ; nhà phao/nhà gác lửng | Lúa-tôm; lúa mùa nổi; du lịch sinh thái |
| Thách thức nổi bật 2025 | Thoát nước Hà Nội quá tải (mưa ~500 mm/24h) | Xả lũ khẩn cấp gây ngập hạ du | Sụt lún đất nhanh hơn mực nước biển dâng |
Hàm ý chính sách và hành động
- Miền Bắc: Ưu tiên nâng cấp thoát nước đô thị, vận hành liên hồ theo dữ liệu thời gian thực.
- Miền Trung: Giảm rủi ro lũ quét bằng cảnh báo sớm, quy hoạch né lũ, quản lý rừng đầu nguồn.
- Miền Nam: Chấp nhận nhịp nước tự nhiên, đầu tư sinh kế thích ứng và hạ tầng mềm.
Các giải pháp công trình phòng chống lũ lụt
Trong nhiều năm, các đô thị lớn đặt kỳ vọng lớn vào những siêu dự án bê tông cốt thép. Trường hợp TP.HCM cho thấy cách tiếp cận này có giới hạn. Tính đến tháng 12/2025, dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng (xử lý ngập do triều) đã trải qua nhiều điều chỉnh. Báo cáo ngày 20/12/2025 ghi nhận Chính phủ tạm dừng ưu tiên các giải pháp quy mô quá lớn để rà soát hiệu quả, trong bối cảnh sụt lún đất diễn ra nhanh hơn dự báo.
Sự điều chỉnh này không đồng nghĩa buông tay với bài toán ngập. Trọng tâm chuyển sang giải pháp linh hoạt, kết hợp công trình ngăn triều cục bộ, nâng cao cốt nền, và tối ưu vận hành, thay vì phụ thuộc vào một bức tường duy nhất. Cách làm này phù hợp hơn với điều kiện địa chất, thủy triều và biến đổi khí hậu tại TP.HCM.
Khi hạ tầng xám bộc lộ hạn chế, hạ tầng xanh nổi lên như một hướng đi hiệu quả, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long. Các dự án thí điểm ở Vĩnh Long và Trà Vinh cho thấy khả năng giảm ngập bền vững, chi phí vận hành thấp và lợi ích đa mục tiêu.
Nguyên lý cốt lõi: Thay vì thoát nước thật nhanh (dễ quá tải cống), mô hình Sponge City ưu tiên giữ – thấm – làm sạch – tái sử dụng nước mưa tại chỗ, giúp cân bằng thủy văn đô thị.
Case study về thành phố bọt biển ở Vĩnh Long
Dự án Vinh Long City Urban Development and Enhanced Climate Resilience Project (gần 127 triệu USD) triển khai các hạng mục trọng tâm:
- Vỉa hè thấm nước: Vật liệu xốp cho phép nước mưa thấm xuống, bổ sung nước ngầm.
- Hồ điều hòa đa năng: Kết hợp trữ nước, cảnh quan và không gian công cộng, phục vụ hơn 30.000 người dân.
Hiệu quả đo lường:
- Giảm khoảng 25% thời gian di chuyển trong mùa mưa.
- Bảo vệ gần 1.800 ha đất trước kịch bản ngập lụt chu kỳ 100 năm/lần.
Xem thêm: Quy mô phạm vi ảnh hưởng của lũ lụt ở Việt Nam
Các giải pháp phi công trình chống lũ lụt
Bê tông có thể nứt, đê điều có thể quá tải. Kỹ năng, kiến thức và sự chuẩn bị mới là thứ ở lại với con người khi lũ đến. Các giải pháp phi công trình tập trung vào con người – cộng đồng – công nghệ, giúp giảm thiệt hại ngay cả khi hạ tầng bị tổn thương.
Phương châm “4 tại chỗ”
“4 Tại chỗ” được quy định trong Luật Phòng, chống thiên tai, nhưng chỉ phát huy khi cụ thể hóa cho từng gia đình:
- Chỉ huy tại chỗ: Xác định rõ ai là người ra quyết định sơ tán, ai ngắt cầu dao điện, ai phụ trách trẻ em và người già. Không phân công đồng nghĩa với rối loạn.
- Lực lượng tại chỗ: Chính là các thành viên trong nhà và hàng xóm gần nhất. Trong 2 giờ đầu, đừng trông chờ hoàn toàn vào lực lượng chuyên nghiệp.
- Vật tư, phương tiện tại chỗ: Áo phao, đèn pin, pin dự phòng, thuyền nhỏ hoặc phao cứu sinh; xe máy đổ đầy xăng và kê cao.
- Hậu cần tại chỗ: Dự trữ thực phẩm và nước uống tối thiểu 7 ngày, mức khuyến nghị mới sau các đợt bão lũ năm 2024 (tăng từ 3-5 ngày trước đây).
Quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng (CBDRM)
Các mô hình Community-Based Disaster Risk Management (CBDRM) cho thấy hiệu quả rõ rệt. Dự án “Strong Roots, Strong Women” tại Thừa Thiên Huế chứng minh vai trò trung tâm của phụ nữ trong lập bản đồ rủi ro và kết nối cộng đồng.
Quy trình đánh giá rủi ro không dừng ở tài liệu. Đó là những cuộc họp thôn, bản để trả lời các câu hỏi rất thực tế: Nhà nào có người già, người khuyết tật? Khi nước lên, ai hỗ trợ? Lối sơ tán nào an toàn nhất? Chính sự hiểu nhau này giúp cứu người nhanh hơn khi lũ đến.
Công nghệ cảnh báo lũ lụt sớm
Đừng chỉ theo dõi thông tin rời rạc trên mạng xã hội. Hãy sử dụng nguồn chính thống:
- Ứng dụng Vrain (đo mưa, cảnh báo cục bộ).
- Thông báo từ Tổng cục Phòng, chống thiên tai.
- Tin nhắn SMS và Zalo Chính phủ.
Với dữ liệu mưa, địa hình và dòng chảy, công nghệ hiện nay có thể cảnh báo lũ quét sớm 3-6 giờ. Đây là khoảng thời gian vàng để sơ tán, bảo vệ tài sản và quan trọng nhất giữ an toàn tính mạng.
Hướng dẫn phòng chống lũ lụt cho hộ gia đình
Đây là phần cốt lõi giúp gia đình giảm rủi ro, bảo toàn tính mạng và tài sản khi lũ đến. Mọi hạng mục đều có thể chuẩn bị trước, chi phí hợp lý và hiệu quả cao.
Gia cố nhà ở (trước mùa lũ)
- Lắp van một chiều: Gắn tại ống thoát sàn, bồn cầu tầng thấp để ngăn nước cống nhiễm khuẩn trào ngược. Chi phí thấp, hiệu quả cao trong đô thị ngập úng.
- Gác lửng sinh tồn: Với nhà cấp 4 miền Trung, cần có gác xép bê tông cốt thép và cửa thoát hiểm ra mái. Đây là điểm trú ẩn cuối cùng khi mực nước vượt đỉnh lịch sử tại địa phương.
- An toàn điện: Nâng ổ cắm điện ≥ 1,5 m so với sàn. Kiểm tra dây tiếp địa và aptomat chống rò để giảm nguy cơ điện giật khi tường ẩm, ngập.
Chuẩn bị túi khẩn cấp cho 7 ngày
Theo khuyến cáo của lực lượng Công an, Ban Chỉ đạo PCTT và các tổ chức nhân đạo quốc tế:
- Nước uống: 3 lít/người/ngày × 7 ngày.
- Thực phẩm: Lương khô, đồ hộp, mì ăn liền (không cần nấu).
- Y tế: Thuốc tiêu hóa (Berberin), hạ sốt, bông băng; thuốc điều trị bệnh mạn tính.
- Bắt buộc: Viên khử khuẩn nước (Aquatabs/Cloramin B).
- Thiết bị: Đèn pin công suất cao (pin dự phòng), sạc dự phòng, radio để nhận tin khi mất 4G.
- Giấy tờ: Sổ đỏ, CCCD, bảo hiểm bọc kín 3 lớp hoặc hộp nhựa chống nước.
Kỹ năng sinh tồn (trong và sau lũ)
- Quy tắc mắt cá chân: Không lội qua dòng nước chảy xiết nếu mực nước quá mắt cá chân. Chỉ 15 cm nước có thể làm ngã người; 30 cm đủ cuốn trôi xe máy.
- Cách ly nguồn điện: Ngắt cầu dao tổng khi nước mấp mé cửa. Không chạm thiết bị điện khi tay ướt hoặc đang đứng trong nước.
- Vệ sinh sau lũ: Thực hiện nguyên tắc nước rút đến đâu, làm sạch đến đó. Dùng vôi bột hoặc Cloramin B khử khuẩn khu vực sinh hoạt, chuồng trại, giếng nước để phòng dịch tả, lỵ, thương hàn.
Tóm lại, thiên nhiên đang đổi thay nhanh chóng. Con người cũng phải thay đổi cách ứng xử. Không có đê điều, cống thoát nước hay siêu dự án hạ tầng nào có thể bảo vệ bạn tuyệt đối nếu bản thân không sẵn sàng trước rủi ro.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, mưa cực đoan và lũ lụt gia tăng, biện pháp phòng chống lũ lụt hiệu quả nhất hiện nay là sự kết hợp đồng bộ giữa:
- Kiến thức pháp luật để hiểu rõ quyền lợi và trách nhiệm theo Luật Phòng, chống thiên tai.
- Công nghệ cảnh báo sớm để nhận diện nguy cơ trước khi thảm họa xảy ra.
- Sự chuẩn bị chủ động của từng hộ gia đình, từ nhà ở, điện nước đến kỹ năng sinh tồn.
An toàn không bắt đầu khi nước đã dâng, mà bắt đầu ngay hôm nay. Hãy kiểm tra lại hệ thống điện, chuẩn bị đèn pin dự phòng và túi khẩn cấp. Khi lũ đến, tấm khiên vững nhất chính là sự chủ động của bạn và gia đình.
