6 giờ sáng ngày 10/9/2024, khi màn sương còn phủ kín những dãy núi ở Lào Cai, một tiếng nổ trầm đục vang lên từ lòng đất. Chỉ trong vài chục giây, hàng triệu mét khối đất, đá và nước lao xuống với tốc độ khủng khiếp, xóa sổ hoàn toàn thôn Làng Nủ, xã Phúc Khánh. Không còi báo động. Không kịp thu gom đồ đạc. Những người sống sót chỉ nhớ một âm thanh ầm ầm, rồi mọi thứ biến mất trong bùn đất.
Thảm kịch Làng Nủ phơi bày một hiểu lầm chết người: lũ lụt và lũ quét không giống nhau. Một bên là nước dâng chậm. Bên còn lại là dòng chảy hủy diệt xuất hiện gần như tức thì. Nhầm lẫn giữa hai hiện tượng này đồng nghĩa với việc đánh mất thời gian vàng để thoát thân.
Nhiều người vẫn nghĩ lũ nào cũng là lũ, chỉ cần kê cao đồ đạc và chờ nước rút. Thực tế, cách ứng phó đó chỉ phù hợp với lũ lụt thông thường. Với lũ quét, nó có thể là bản án tử. Bài viết này 3Di không chỉ giải thích lũ lụt và lũ quét khác nhau như thế nào, mà còn cung cấp nền tảng khoa học thủy văn để hiểu đúng và hành động đúng.
Sự khác biệt giữa lũ lụt và lũ quét
Muốn sống sót, bạn phải hiểu thứ đang tiến về phía mình. Theo các tài liệu khí tượng thủy văn và phân loại của USGS, khác biệt cốt lõi giữa lũ lụt và lũ quét nằm ở thời gian hình thành, vận tốc dòng chảy và năng lượng động lực.
Lũ lụt
Lũ lụt xảy ra khi mưa lớn kéo dài trên diện rộng, nước sông dâng cao, hoặc kết hợp với triều cường ở vùng hạ lưu. Nước tràn bờ và lan rộng, giống như bồn nước bị đổ thêm liên tục cho đến khi tràn ra sàn.
Xem thêm: Lũ lụt là gì? Hiểu đúng để dự báo, ứng phó và giảm thiệt hại
Đặc điểm chính
- Thời gian khởi phát chậm.
- Mực nước dâng từ từ, thường kéo dài nhiều giờ đến vài ngày.
- Có đủ thời gian để cảnh báo, sơ tán và di dời tài sản.
Hệ quả
- Thiệt hại kinh tế lớn do ngập lâu ngày, ảnh hưởng nhà cửa, sản xuất, hạ tầng.
- Dòng chảy thường có vận tốc thấp hơn, ít gây nguy hiểm tức thì nếu không tiếp xúc trực tiếp hoặc di chuyển trong dòng nước.
Lũ quét
Lũ quét là hiện tượng thủy văn cực đoan, phổ biến ở miền núi và trung du, nơi địa hình dốc và lưu vực nhỏ. Chỉ cần một trận mưa cực lớn trong thời gian ngắn, nước đã tích tụ đủ để biến thành thảm họa.
Đặc điểm sát thương
- Hình thành rất nhanh, dưới 6 giờ, nhiều trường hợp chỉ vài chục phút sau mưa lớn.
- Gần như không có thời gian cảnh báo hoặc phản ứng.
Bản chất dòng chảy
- Lũ quét không chỉ gồm nước.
- Đó là dòng chảy bùn đá, chứa bùn, đá tảng, thân cây, đất sạt lở và mảnh vụn công trình, chiếm từ 3-10% thể tích, thậm chí cao hơn.
Chính khối vật chất rắn này làm tăng mạnh tỷ trọng và động năng của dòng lũ. Khi chuyển động trên địa hình dốc, nó tạo ra lực va đập đủ lớn để cuốn trôi nhà cửa, phá hủy cầu đường và nghiền nát mọi vật cản trên đường đi. Sự khác biệt về vật lý này là lý do vì sao lũ lụt cho phép con người ứng phó, còn lũ quét buộc con người phải trốn chạy ngay lập tức.
Bảng so sánh giữa lũ lụt với lũ quét
Để thấy rõ lũ lụt và lũ quét khác nhau như thế nào, cách tốt nhất là nhìn vào các thông số thủy văn cốt lõi. Những con số dưới đây không mang tính học thuật khô khan. Chúng quyết định bạn có thời gian để chạy hay không.
| Tiêu chí | Lũ lụt | Lũ quét |
|---|---|---|
| Tốc độ xuất hiện | Chậm. Có thể dự báo trước nhiều giờ đến nhiều ngày nhờ hệ thống trạm đo mực nước và lưu lượng sông. | Cực nhanh. Thường dưới 6 giờ, nhiều trường hợp chỉ vài phút sau mưa cực đoan. |
| Thời gian duy trì | Kéo dài từ vài ngày đến cả tuần (điển hình là các đợt lũ lớn ở miền Trung). | Ngắn. Nước lên nhanh và rút nhanh, nhưng hậu quả sạt lở và phá hủy kéo dài. |
| Địa hình đặc trưng | Đồng bằng, hạ lưu sông, vùng trũng thấp, ven sông lớn. | Miền núi, trung du, lưu vực nhỏ, hẻm núi dốc, khu đô thị bê tông hóa. |
| Thành phần dòng chảy | Chủ yếu là nước và phù sa lơ lửng. | Dòng chảy bùn đá: nước + bùn + đá tảng + cây cối, tạo lực phá hủy cơ học rất lớn. |
| Khả năng dự báo | Cao. Dựa trên số liệu khí tượng, thủy văn, mực nước sông và mô hình dự báo lũ. | Thấp. Phụ thuộc mạnh vào radar thời tiết, lượng mưa tức thời và địa hình vi mô. |
| Loại thiệt hại chính | Thiệt hại tài sản, mùa màng, cơ sở hạ tầng. | Nguy cơ tử vong rất cao, cuốn trôi nhà cửa, sạt lở đất. |
Trong thủy lực học, nước chảy nguy hiểm hơn nước đứng. Chỉ cần một độ sâu nhỏ kết hợp với vận tốc đủ lớn, dòng nước đã trở thành mối đe dọa chết người.
- 15 cm nước chảy xiết: đủ lực để xô ngã một người trưởng thành khỏe mạnh.
- 30 cm nước: có thể cuốn trôi xe máy và nhiều loại ô tô cỡ nhỏ.
- 60 cm nước (ngang đùi): hầu hết xe ô tô, kể cả SUV gầm cao, đều mất khả năng bám đường và bị cuốn đi.
Những con số này áp dụng cho cả lũ lụt và lũ quét. Tuy nhiên, với lũ quét, vận tốc và khối lượng vật rắn trong dòng chảy khiến mức độ nguy hiểm tăng theo cấp số nhân. Chỉ một quyết định chậm vài giây cũng có thể không còn cơ hội sửa sai.
Đặc thù lũ lụt và lũ quét ở các vùng miền địa lý tại Việt Nam
Vị trí địa lý trải dài theo trục Bắc – Nam, thường được ví như “chiếc đòn gánh”, khiến Việt Nam đối mặt với nhiều kịch bản lũ lụt và lũ quét khác nhau. Mỗi vùng có cơ chế hình thành, tốc độ và mức độ rủi ro riêng.
Miền núi phía Bắc và Tây Nguyên
Đây là khu vực có nguy cơ lũ quét cao nhất cả nước. Địa hình bị chia cắt mạnh, sườn dốc lớn, lưu vực nhỏ. Lớp đất phong hóa dày dễ bão hòa nước sau mưa lớn. Khi vượt ngưỡng, đất đá mất liên kết và trượt xuống theo dòng chảy.
Các tỉnh như Lào Cai, Lai Châu, Yên Bái, Sơn La, Hà Giang và nhiều khu vực ở Tây Nguyên thường xuyên ghi nhận lũ quét, sạt lở đất và dòng bùn đá. Đặc trưng ở đây là lũ xuất hiện nhanh, gần như không có thời gian cảnh báo tại chỗ.
Xem thêm: Các dấu hiệu biểu hiện của lũ lụt không thể bỏ qua
Miền Trung
Hệ thống sông miền Trung có đặc điểm ngắn và dốc, bắt nguồn từ Trường Sơn và đổ thẳng ra biển. Khi mưa lớn kéo dài, nước tập trung nhanh làm mực nước sông dâng đột ngột. Vì vậy, lũ ở miền Trung mang tính lai tạp:
- Tốc độ lên nước rất nhanh, gần với lũ quét.
- Phạm vi ngập rộng và sâu, giống lũ lụt truyền thống.
Thực tế này được người dân đúc kết bằng câu nói quen thuộc: Lũ vào nhà nhanh như chạy giặc. Đây cũng là khu vực thường xuyên chịu thiệt hại nặng nề về người và tài sản.
Đồng bằng sông Cửu Long
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, lũ không chỉ được nhìn như thiên tai mà còn là một phần của hệ sinh thái. Hiện tượng mùa nước nổi mang theo phù sa, nguồn lợi thủy sản và giúp rửa phèn, cải tạo đất. Người dân miền Tây có kinh nghiệm sống chung với lũ, nhưng cần phân biệt rõ:
- Lũ đẹp: mực nước vừa phải, có lợi cho nông nghiệp và môi trường.
- Lũ lớn: mực nước vượt kiểm soát, gây ngập diện rộng, đe dọa đê bao, nhà ở và vườn cây ăn trái.
Dù bạn sinh sống ở miền núi, miền Trung hay đồng bằng, mỗi loại hình thiên tai đều có cơ chế cảnh báo và ứng phó khác nhau. Nhà nước đã xây dựng hệ thống dự báo phù hợp với tốc độ và mức độ nguy hiểm của từng loại lũ. Hiểu rõ đặc thù vùng miền chính là bước đầu để tiếp cận thông tin kịp thời và bảo vệ chính mình.
Vì sao tin lũ quét luôn bất thường so với lũ lụt
Để hiểu rõ lũ lụt và lũ quét khác nhau như thế nào trong công tác ứng phó, cần nhìn vào khung pháp lý hiện hành. Theo Quyết định số 18/2021/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, quy trình phát hành bản tin cảnh báo đối với hai loại hình thiên tai này được thiết kế hoàn toàn khác nhau, phù hợp với tốc độ và mức độ nguy hiểm của từng hiện tượng.
Bản tin lũ áp dụng cho lũ trên sông, ngập lụt diện rộng. Đặc trưng của loại tin này là:
- Phát theo khung giờ cố định trong ngày (ví dụ 2-3 bản/ngày đối với các hệ thống sông lớn như sông Hồng, sông Thái Bình).
- Dựa trên số liệu quan trắc thủy văn, mực nước, lưu lượng và mô hình dự báo.
Mục tiêu của tin lũ là phục vụ chỉ đạo dài hạn. Người dân có thời gian kê cao đồ đạc, gia cố nhà cửa, dự trữ lương thực và lên phương án di dời nếu cần.
Ngược lại, lũ quét và sạt lở đất có tính chất đột ngột và khó dự báo. Vì vậy, Quyết định 18 quy định rõ:
- Cơ quan khí tượng phải phát hành tin nhanh cảnh báo ngay khi phát hiện mưa lớn cục bộ, ổ mây đối lưu mạnh hoặc dấu hiệu nguy hiểm.
- Thời điểm phát tin không phụ thuộc ngày hay đêm, không chờ đủ khung giờ.
Mục tiêu của loại tin này không phải để chuẩn bị lâu dài, mà là buộc hành động ngay lập tức: rời khỏi khu vực nguy hiểm và tìm nơi an toàn cao ráo.
Khi có tin cảnh báo lũ quét, sạt lở đất ở mức nguy hiểm:
- Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) và Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) được yêu cầu cắt ngang chương trình đang phát để đưa tin.
- Với khu vực vùng sâu, vùng xa, tin cảnh báo được phát lại với tần suất dày (ví dụ khoảng 2 giờ/lần trên VOV) để bảo đảm người dân tiếp cận thông tin kịp thời.
Ngoài ra, trên bản đồ dự báo và cảnh báo thiên tai, mức độ nguy hiểm được thể hiện bằng màu sắc:
- Màu vàng: Rủi ro trung bình.
- Màu cam: Rủi ro lớn, cần chuẩn bị phương án sơ tán.
- Màu đỏ: Rủi ro rất lớn, phải sơ tán ngay.
- Màu tím: Thảm họa, nguy cơ đặc biệt nghiêm trọng.
Khi nghe hoặc thấy tin lũ quét kèm màu cam, đỏ hoặc tím, đừng chờ xác nhận thêm. Với loại hình thiên tai này, chậm vài phút có thể trả giá bằng cả mạng sống.
Thiên tai không chờ đợi ai và cũng không cho chúng ta cơ hội sửa sai. Nhưng sự chuẩn bị thì luôn nằm trong tầm tay. Hiểu rõ lũ lụt và lũ quét khác nhau như thế nào không chỉ là kiến thức khí tượng – địa lý, mà là kỹ năng sinh tồn thiết yếu trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng tại Việt Nam.
Hãy chia sẻ thông tin này cho người thân, bạn bè, đặc biệt là những người đang sinh sống tại miền núi, miền Trung và khu vực ven sông suối. Một hành động nhỏ hôm nay có thể ngăn chặn một bi kịch ngày mai. Và ngay lúc này, hãy lưu số điện thoại cứu hộ khẩn cấp 114 vào máy, đó có thể là cuộc gọi quan trọng nhất bạn từng thực hiện.
