Nếu đang sống ở miền Bắc hoặc theo dõi thủy văn, hẳn bạn từng tự hỏi: đỉnh lũ sông Hồng rơi vào tháng mấy? Đây không chỉ là câu hỏi thời sự mỗi mùa mưa bão, mà còn là kiến thức nền tảng để hiểu cách thiên nhiên và hệ thống đê điều sông Hồng vận hành. Cùng 3Di đi thẳng vào trọng tâm nhé.
Đỉnh lũ của sông Hồng diễn ra vào tháng mấy?
Câu trả lời ngắn gọn: đỉnh lũ sông Hồng thường rơi vào tháng 8. Theo thống kê nhiều thập kỷ từ Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia và dữ liệu quan trắc tại các trạm thủy văn trọng điểm như Hà Nội và Sơn Tây, thời điểm xuất hiện đỉnh lũ năm trên hệ thống sông Hồng – Thái Bình có quy luật khá rõ ràng.
- Tháng 8: khoảng 45% số năm. Đây là giai đoạn cao điểm của mùa lũ, gắn với mưa lớn diện rộng và bão, áp thấp nhiệt đới trên lưu vực sông Hồng.
- Tháng 7: khoảng 35% số năm. Lúc này lũ bắt đầu tăng nhanh do mưa đầu mùa hạ và hoàn lưu bão sớm.
- Tháng 9: khoảng 17,5% số năm. Lũ muộn, thường liên quan đến các đợt mưa kéo dài cuối mùa.
- Tháng 6: khoảng 2,5% số năm. Lũ sớm, hiếm gặp, thường do mưa cực đoan bất thường.
Tháng 8 là đỉnh lũ của sông Hồng là do:
- Cao điểm mùa mưa nhiệt đới gió mùa ở Bắc Bộ
- Tần suất bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng trực tiếp đến lưu vực sông Hồng
- Lượng mưa lớn trên thượng nguồn tại Trung Quốc và vùng núi Tây Bắc Việt Nam
Tất cả yếu tố này cộng hưởng, khiến mực nước sông Hồng dâng nhanh và đạt đỉnh trong thời gian ngắn. Nếu cần theo dõi, dự báo hoặc chuẩn bị phương án phòng chống lũ lụt, hãy đặc biệt chú ý khoảng thời gian từ giữa tháng 7 đến hết tháng 8. Đây là giai đoạn nhạy cảm nhất của mùa lũ sông Hồng, cả về thủy văn tự nhiên lẫn an toàn đê điều.
Xem thêm: Lũ lụt ở Việt Nam thường xảy ra vào tháng mấy?
Các yếu tố quyết định đỉnh lũ của sông Hồng
Trong khoa học thủy văn, mùa lũ không được hiểu theo cảm tính. Trên lưu vực sông Hồng, mùa lũ là giai đoạn các tháng liên tiếp có lưu lượng dòng chảy bằng hoặc lớn hơn lưu lượng trung bình năm (Q ≥ Qtb).
Theo số liệu quan trắc tại các trạm thủy văn chính như Sơn Tây và Hà Nội, mùa lũ sông Hồng thường kéo dài từ tháng 6 đến tháng 10. Đây là khung thời gian nền, trong đó đỉnh lũ có xu hướng xuất hiện.
Trong đó, lưu vực sông Hồng có diện tích rộng, với vùng núi phía Bắc dốc và cao, đóng vai trò như một phễu thu nước tự nhiên. Khi gió mùa Đông Nam hoạt động mạnh, hơi ẩm từ Biển Đông bị đẩy sâu vào đất liền, gặp địa hình núi cao sẽ gây ra mưa lớn diện rộng. Nước mưa từ hàng nghìn khe suối nhỏ nhanh chóng đổ về các nhánh chính gồm:
- Sông Đà
- Sông Lô
- Sông Thao
Các dòng sông này hội tụ tại khu vực Sơn Tây – Hà Nội, tạo nên những sóng lũ lớn và dâng nhanh trên sông Hồng.
Các mốc đỉnh lũ lịch sử sông Hồng trong quá khứ
Lịch sử thủy văn sông Hồng đã ghi nhận nhiều trận lũ lớn mang tính bước ngoặt. Những sự kiện này không chỉ gây thiệt hại nghiêm trọng, mà còn định hình cách Việt Nam quản lý đê điều, kiểm soát lũ và quy hoạch đô thị, đặc biệt tại Hà Nội. Và dữ liệu quan trắc cho thấy một quy luật rất rõ: phần lớn đỉnh lũ lớn đều xuất hiện vào tháng 8.
| Năm | Ngày xuất hiện | Mực nước đỉnh lũ (Hmax) | Lưu lượng đỉnh (Qmax) |
|---|---|---|---|
| 1945 | 20/08 | 13,90 m | 33.500 m³/s |
| 1968 | 15/08 | 12,23 m | 24.000 m³/s |
| 1971 | 21/08 | 14,13 m | 38.000 m³/s |
| 1996 | 21/08 | 12,43 m | 19.800 m³/s |
| 2024 | 12/09 | 11,35 m | Lũ muộn sau bão Yagi |
Nguồn tổng hợp: Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (NCHMF) & JICA
Ngoại trừ năm 2024 là lũ muộn tháng 9, các trận lũ lớn trong lịch sử đều đạt đỉnh vào giữa hoặc cuối tháng 8. Điều này củng cố nhận định: tháng 8 là thời điểm nguy hiểm nhất của mùa lũ sông Hồng.
Xem thêm: Những trận lũ lụt lịch sử ở Việt Nam
Tác động của hạ tầng thủy lợi đến thời điểm và cường độ đỉnh lũ sông Hồng
Ngày nay, dù mưa bão vẫn diễn biến cực đoan, đỉnh lũ sông Hồng không còn hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên. Nguyên nhân là sự xuất hiện của hệ thống hạ tầng thủy lợi quy mô lớn, đặc biệt là các hồ chứa thượng nguồn, hoạt động như những van điều tiết của dòng sông.
Trên lưu vực sông Hồng, các hồ chứa lớn gồm Sơn La, Hòa Bình, Tuyên Quang và Thác Bà được bố trí với chức năng phòng lũ rõ ràng. Tổng dung tích phòng lũ của hệ thống này lên tới khoảng 7 tỷ m³, được giữ trống trong mùa mưa để đón và trữ nước lũ.
Lượng nước này nếu không được giữ lại sẽ dồn nhanh về hạ du, làm mực nước sông Hồng tại Hà Nội tăng đột biến trong thời gian ngắn.
Việc điều tiết lũ được thực hiện theo Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Hồng – Thái Bình (ban hành theo Quyết định 740). Nguyên tắc cốt lõi là khi mực nước sông Hồng tại Hà Nội có nguy cơ vượt ngưỡng an toàn (khoảng 13,1 – 13,4 m), các hồ thượng nguồn sẽ giảm lưu lượng xả, giữ nước lại trong hồ để cắt đỉnh lũ.
Thực tế cho thấy, hệ thống hồ chứa đã giúp giảm mực nước đỉnh lũ tại Hà Nội từ khoảng 1,1 m đến 4,2 m so với kịch bản không có điều tiết. Điều này làm thay đổi rõ rệt cường độ đỉnh lũ, dù thời điểm mùa lũ vẫn tập trung chủ yếu vào tháng 7 – 8.
Một yếu tố phức tạp khác là lũ xuyên biên giới. Khoảng 39% tổng lưu lượng sông Hồng bắt nguồn từ lãnh thổ Trung Quốc. Khi các hồ chứa và đập lớn ở thượng nguồn như Mã Đồ Sơn hay Nam Sa tiến hành xả lũ, mực nước sông Hồng tại các tỉnh biên giới như Lào Cai và Yên Bái có thể dâng cao rất nhanh. Sự kiện tháng 8/2020 là ví dụ điển hình cho hiện tượng này.
Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết về:
- Phối hợp vận hành liên quốc gia
- Chia sẻ dữ liệu thủy văn theo thời gian thực
- Cảnh báo sớm cho khu vực hạ du
Hạ tầng thủy lợi hiện đại không làm thay đổi quy luật mùa lũ sông Hồng, nhưng đã giảm mạnh biên độ và mức độ nguy hiểm của đỉnh lũ. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và lũ xuyên biên giới ngày càng phức tạp, vai trò của hệ thống hồ chứa và cơ chế điều tiết liên hồ trở thành yếu tố then chốt để bảo vệ an toàn cho Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ.
Tóm lại, tổng hợp các dữ liệu thủy văn cho thấy tháng 8 vẫn là tâm điểm của mùa lũ sông Hồng. Tuy nhiên, quy luật này không còn tuyệt đối. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, nhiều nghiên cứu dự báo lưu lượng đỉnh lũ có thể tăng từ 5 – 15% vào giữa thế kỷ XXI, làm gia tăng rủi ro cho khu vực Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ.
Sự kiện bão Yagi tháng 9/2024 là một minh chứng rõ ràng. Đây là trận lũ muộn, xuất hiện ngoài khung truyền thống của tháng 7 – 8, cho thấy đỉnh lũ sông Hồng hoàn toàn có thể dịch chuyển về thời gian khi điều kiện khí hậu thay đổi.
