Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm thời tiết ngày càng cực đoan và khó đoán, những kinh nghiệm dân gian kiểu “tháng bảy nước nhảy” chỉ còn mang tính tham khảo. Xác định sai mùa lũ không chỉ khiến nông dân lỡ nhịp sản xuất, mà còn trực tiếp đe dọa an toàn tính mạng và tài sản. Bài viết này không dựa vào cảm tính. Thay vào đó, 3Di cung cấp cách xác định mùa lũ chính xác dựa trên ba trụ cột có kiểm chứng: khoa học thủy văn – khung pháp lý Nhà nước – kinh nghiệm thực tế tại Việt Nam.
Cách thủy văn học xác định mùa lũ
Muốn hiểu đúng mùa lũ, cần bỏ qua cảm giác “mưa nhiều – ít” và nhìn vào dữ liệu dòng chảy sông. Với các nhà thủy văn, biểu đồ lưu lượng mới là bằng chứng đáng tin cậy nhất.
Theo các nghiên cứu của Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi Khí hậu (IMHEN), phương pháp phổ biến để xác định mùa lũ là dựa trên tổng lượng dòng chảy năm. Nguyên tắc: Mùa lũ là khoảng thời gian gồm các tháng liên tiếp mà mỗi tháng có lưu lượng dòng chảy ≥ 8% tổng dòng chảy cả năm.
Nghe có vẻ đơn giản, nhưng ở đây tồn tại một cái bẫy là nghịch lý năm hạn. Nhiều tài liệu cũ cho rằng: “Tháng lũ là tháng có lưu lượng lớn hơn trung bình năm”. Cách hiểu này sai trong các năm hạn hán.
- Trong năm kiệt, tổng lượng nước cả năm rất thấp
- Chỉ cần một đợt mưa trung bình cũng đủ làm lưu lượng tháng đó vượt mức trung bình năm
- Kết quả: tháng đó bị xác định nhầm là tháng lũ, dù thực tế không có nguy cơ ngập lụt
Việc xác định sai mùa lũ dẫn đến:
- Phòng chống lũ không đúng thời điểm
- Tích nước hồ chứa sai chu kỳ
- Lãng phí nguồn lực và tăng rủi ro vận hành
Để loại bỏ sai số do thời tiết bất thường, các chuyên gia hiện nay sử dụng phương pháp chuẩn trượt dài hạn. Cụ thể:
- So sánh lưu lượng tháng hiện tại
- Với giá trị trung bình của 30 – 50 năm lịch sử
- Chỉ công nhận mùa lũ khi xác suất xuất hiện trên 50%
Đây được xem là cách đo chuẩn trong thủy văn hiện đại, đặc biệt hữu hiệu trong bối cảnh El Niño, La Niña và biến đổi khí hậu toàn cầu.
Ngoài ra, không phải cứ mưa lớn là xuất hiện lũ. Một trận lũ thực sự chỉ hình thành khi dòng chảy mặt áp đảo hoàn toàn dòng chảy ngầm. Trên đường quá trình lũ, các nhà khoa học sử dụng kỹ thuật phân tách dòng chảy để phân tích:
- Dòng chảy ngầm: Nước thấm từ đất ra sông, duy trì dòng chảy ổn định trong mùa cạn
- Dòng chảy mặt: Nước mưa không kịp thấm, dồn nhanh xuống sông, gây dâng mực nước đột ngột
Mùa lũ chỉ thực sự bắt đầu khi dòng chảy mặt tăng vọt và chiếm ưu thế chủ đạo trên biểu đồ thủy văn.
Cách xác định mùa lũ theo Nhà nước
Bên cạnh các quy luật tự nhiên, mùa lũ ở Việt Nam còn được xác định bằng pháp luật. Đây là một trạng thái quản lý do Nhà nước quy định nhằm điều hành hệ thống hồ chứa thủy điện, thủy lợi trên toàn quốc, mục tiêu cao nhất là cắt lũ, bảo vệ hạ du và an toàn đê điều.
Theo Quyết định 05/2020/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và các văn bản hướng dẫn liên quan, mùa lũ được quy định cụ thể theo lưu vực sông và vùng địa lý. Dưới đây là khung thời gian áp dụng hiện hành:
| Khu vực / Lưu vực sông | Thời gian mùa lũ | Lưu ý đặc biệt |
|---|---|---|
| Bắc Bộ | 15/6 – 15/10 | Các hồ lớn như Sơn La, Hòa Bình, Tuyên Quang phải duy trì mực nước thấp để đón lũ sông Hồng – sông Đà |
| Thanh Hóa – Hà Tĩnh | 15/7 – 15/11 | Trùng cao điểm bão và áp thấp nhiệt đới tại Bắc Trung Bộ |
| Quảng Bình – Ninh Thuận | 01/9 – 15/12 | Mùa lũ muộn, chịu tác động mạnh của không khí lạnh kết hợp địa hình dốc |
| Tây Nguyên | 15/6 – 30/11 | Lũ trên hệ thống sông Srêpốk, sông Se San lên nhanh, biên độ lớn |
Trong thời gian mùa lũ pháp định, các hồ chứa bắt buộc phải xả nước theo quy trình vận hành để dành dung tích phòng lũ, kể cả khi thời tiết nắng ráo, trừ trường hợp có lệnh tích nước đặc biệt từ cơ quan có thẩm quyền.
Xem thêm: Lũ lụt ở Việt Nam thường xảy ra vào tháng mấy?
Cách xác định mùa lũ theo kinh nghiệm dân gian
Không có radar thời tiết hay trạm thủy văn, ông cha ta vẫn nhận diện mùa lũ bằng thiên nhiên sống quanh mình. Những dấu hiệu tưởng chừng cảm tính này thực chất lại gắn chặt với các quy luật khí tượng thủy văn. Có thể xem đây là những cảm biến sinh học được tích lũy qua hàng trăm năm quan sát.
Tháng bảy heo may, chuồn chuồn bay thì bão
Khi bão hoặc áp thấp nhiệt đới sắp hình thành:
- Áp suất khí quyển giảm nhanh
- Độ ẩm không khí tăng cao
Chuồn chuồn có cánh mỏng và nhẹ, rất nhạy với hơi ẩm. Khi không khí ẩm bão hòa, cánh dễ bị nặng và ướt, buộc chúng phải bay thấp sát mặt đất. Vì vậy, hiện tượng chuồn chuồn bay thấp hàng loạt thường là dấu hiệu sớm của mưa lớn, dông mạnh hoặc bão, đặc biệt trong giai đoạn tiền mùa lũ.
Kiến đen tha trứng lên cao
Kiến là loài cực kỳ nhạy cảm với:
- Thay đổi áp suất không khí
- Mực nước ngầm trong đất
Trước các đợt mưa kéo dài hoặc lũ sắp xảy ra, độ ẩm đất tăng, nước ngầm dâng lên. Để bảo vệ trứng và đàn non, kiến sẽ di cư tập thể lên vị trí cao hơn. Khi thấy kiến đen tha trứng lên cao bất thường, khả năng rất lớn là sắp có mưa lớn diện rộng hoặc nguy cơ ngập lụt.
Nhìn màu nước sông, suối
Đây là kinh nghiệm quan trọng nhất và nguy hiểm nhất.
- Nước đang trong bỗng chuyển sang đục ngầu màu nâu sẫm hoặc màu cà phê
- Xuất hiện cành cây khô, rác, bọt nước
- Dòng chảy mạnh lên rõ rệt, dù trời tại chỗ chưa mưa lớn
Đó là dấu hiệu điển hình của lũ ống hoặc lũ quét đang hình thành ở thượng nguồn và lao xuống hạ lưu. Vì vậy, hãy rời khỏi lòng suối, khe sông và di chuyển ngay lên vị trí cao. Không chờ thêm bất kỳ xác nhận nào.
Xem thêm: Các dấu hiệu biểu hiện của lũ lụt không thể bỏ qua
Tóm lại, trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm quy luật thời tiết ngày càng lệch chuẩn, việc xác định mùa lũ không thể dựa vào cảm tính hay kinh nghiệm truyền miệng đơn lẻ. Mùa lũ chỉ được xác định chính xác khi kết hợp đồng thời ba trụ cột: dữ liệu thủy văn dài hạn, khung pháp lý do Nhà nước ban hành và các dấu hiệu tự nhiên tại thực địa. Hiểu đúng mùa lũ giúp phòng chống thiên tai đúng thời điểm, vận hành hồ chứa an toàn và giảm thiểu rủi ro cho con người lẫn tài sản. Trong quản lý rủi ro thiên tai, hiểu sai mùa lũ đồng nghĩa với chấp nhận rủi ro cao hơn.
