Biểu hiện của lũ lụt ngày càng khó lường khi biến đổi khí hậu làm đảo lộn quy luật thời tiết. Có cơn lũ đến trước cả khi mưa xuất hiện. Có ngôi nhà sụp đổ chỉ sau một tiếng nổ lớn trong đêm. Ở Việt Nam, chỉ trông chờ bản tin dự báo là chưa đủ. Bạn cần một hệ thống cảnh báo sớm tại chỗ, dựa vào chính giác quan và hiểu biết nền tảng về thủy văn, địa chất. Bài viết này 3Di tổng hợp các biểu hiện của lũ lụt từ nghiên cứu khoa học hiện đại kết hợp kinh nghiệm dân gian. Mục tiêu là giúp bạn nhận diện rủi ro sớm, khi vẫn còn giờ vàng để hành động.
Dấu hiệu cảnh báo của lũ quét và sạt lở đất
Đây là các tín hiệu sinh tử. Khi xuất hiện, thời gian không còn tính bằng giờ, mà bằng phút.
Tiếng gầm rú bất thường
Đừng nhầm với tiếng sấm. Trước lũ quét, nhiều người nghe thấy âm thanh ầm ầm liên tục, như tàu hỏa hoặc xe tải hạng nặng đang lao tới. Đây là tiếng va đập của đá tảng trong dòng lũ bùn đá có mật độ cao. Khối vật chất này mang động năng lớn, phá hủy mọi thứ trên đường đi.
Nước đổi màu đột ngột
Cảnh giác cao độ khi nước suối từ trong chuyển sang nâu sẫm, đỏ gạch hoặc đục đặc như bùn. Màu nước đổi nhanh cho thấy trầm tích tăng mạnh. Độ nhớt tăng làm dòng chảy trở nên đặc quánh, sức tàn phá lớn hơn nhiều lần so với nước thường.
Nước suối đột ngột cạn hoặc chảy yếu bất thường
Trời mưa to nhưng nước suối đột ngột cạn hoặc chảy yếu bất thường: phải rời đi ngay lên vị trí cao. Dòng nước có thể đang bị chặn ở thượng nguồn bởi đất đá sạt lở, tạo đập tạm. Khi đập vỡ, sóng lũ sẽ tràn xuống hạ lưu với lực hủy diệt.
Cấu trúc địa chất biến dạng
Trước sạt lở đất, mặt đất thường phát tín hiệu rõ ràng:
- Vết nứt mới xuất hiện và lan nhanh trên nền nhà, tường, sân.
- Cửa bị kẹt, khó đóng mở, dấu hiệu nền đất bên dưới đang dịch chuyển và làm vặn khung nhà.
Xem thêm: Lũ lụt là gì? Hiểu đúng để dự báo, ứng phó và giảm thiệt hại
Các chỉ báo tiền trạm từ khí tượng và hành vi sinh học biểu hiện lũ lụt
Trước khi lũ lụt bộc lộ bằng nước dâng hay sạt lở, thiên nhiên thường phát đi tín hiệu sớm qua thời tiết và hành vi sinh học. Nếu biết quan sát, bạn có thể nhận ra rủi ro từ rất sớm.
Không phải cơn mưa nào cũng nguy hiểm. Yếu tố quyết định là cường suất mưa.
- Mưa lớn trong thời gian ngắn: Lượng mưa trên 100 mm trong 3 giờ được xem là ngưỡng nguy hiểm. Kiểu mưa này dễ kích hoạt lũ quét ở miền núi và ngập lụt đô thị chỉ trong vài chục phút.
- Mưa nhỏ nhưng kéo dài: Mưa dầm nhiều ngày khiến đất bão hòa nước. Khi đó, nguy cơ sạt lở đất vẫn rất cao, kể cả lúc trời đã tạnh.
Ngoài ra, dân gian còn có kinh nghiệm “kiến đen tha trứng lên cao” là có cơ sở khoa học rõ ràng.
- Cảm biến áp suất tự nhiên: Nhiều loài côn trùng như kiến rất nhạy với sự sụt giảm áp suất khí quyển, dấu hiệu quen thuộc trước bão và áp thấp nhiệt đới.
- Phản ứng sinh tồn: Khi áp suất giảm và độ ẩm tăng, kiến ngừng kiếm ăn, tập trung di dời trứng và tổ lên vị trí cao để tránh ngập nước.
Đặc biệt, dân gian còn có câu nói “trăng quầng, trăng tán”, câu nói dân gian này bắt nguồn từ quang học khí quyển. Trăng tán là vòng sáng mờ sát mặt trăng, hình thành khi ánh sáng khúc xạ qua mây tầng thấp chứa nhiều giọt nước, thường là mây Altostratus. Sự xuất hiện của trăng tán cho thấy độ ẩm không khí rất cao và mưa lớn sắp xảy ra, làm tăng nguy cơ lũ lụt trong thời gian ngắn.
Tóm lại, quan sát cường suất mưa, hành vi côn trùng và các hiện tượng bầu trời là cách đơn giản nhưng hiệu quả để nhận biết sớm biểu hiện của lũ lụt, trước khi các dấu hiệu nguy hiểm xuất hiện trực tiếp.
Sự phân hóa biểu hiện lũ theo đặc thù vùng miền địa lý
Việt Nam trải dài theo trục Bắc-Nam, địa hình và hệ thống sông ngòi khác biệt rõ rệt. Vì vậy, biểu hiện của lũ lụt ở mỗi vùng mang một gương mặt riêng.
Miền Bắc
- Chế độ lũ: Lên nhanh, rút chậm.
- Biểu hiện đặc trưng: Áp lực nước kéo dài gây sự cố đê điều. Cần cảnh giác hiện tượng mạch sủi (nước phun như giếng) và thẩm lậu (nước rỉ ướt thân đê).
- Tâm thế ứng phó: Gia cố đê, chủ động phân lũ và sơ tán khu vực trũng thấp.
Miền Trung
- Chế độ lũ: Lên rất nhanh, rút rất nhanh.
- Biểu hiện đặc trưng: Mực nước dâng hàng mét chỉ trong vài giờ, dòng chảy xiết, dễ cô lập vùng trũng. Rủi ro tăng khi có xả lũ từ hồ chứa thượng nguồn.
- Tâm thế ứng phó: Chạy lũ khẩn cấp lên vùng cao, gác xép; ưu tiên di chuyển sớm.
Miền Nam
- Chế độ lũ: Lên chậm, rút chậm.
- Biểu hiện đặc trưng: Mùa nước nổi đến từ từ, nước mang màu đỏ đục của phù sa. Sự xuất hiện của cá linh non là chỉ thị sinh học báo hiệu con nước đã về.
- Tâm thế ứng phó: Sống chung với lũ, bảo vệ nhà cửa và khai thác nguồn lợi thủy sản theo mùa.
Xem thêm: Tìm hiểu cơ chế hình thành lũ lụt ở Việt Nam
Biểu hiện của ngập lụt đô thị
Tại TP.HCM và nhiều đô thị ven biển, đường phố có thể ngập sâu ngay cả khi trời nắng. Nguyên nhân chính là triều cường làm mực nước sông dâng cao, gây áp lực ngược lên hệ thống thoát nước đô thị.
Trước khi nước tràn lên mặt đường, hệ thống cống rãnh thường phát tín hiệu sớm:
- Mùi hôi nồng nặc: Khi triều lên hoặc sắp có mưa lớn, sự thay đổi áp suất khí quyển kết hợp với áp lực nước trong cống sẽ đẩy khí thải như H₂S và metan ngược lên qua lỗ thoát sàn. Mùi hôi xuất hiện đột ngột và rất đặc trưng.
- Hiện tượng trào ngược: Nước thải từ bồn cầu hoặc cống sàn dâng ngược, kèm tiếng “ục ục”. Đây là dấu hiệu rõ ràng cho thấy hệ thống cống đã quá tải.
Triều cường tuân theo chu kỳ mặt trăng. Ngập thường đạt đỉnh vào ngày Rằm (15-16) và Mùng Một (1-2) âm lịch hàng tháng, đặc biệt nghiêm trọng vào các tháng cuối năm.
Nhận diện sớm biểu hiện của lũ lụt không chỉ là kiến thức khoa học, mà là kỹ năng sinh tồn trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan. Từ tiếng gầm của đất đá, màu nước đổi bất thường, đến hành vi khác lạ của đàn kiến, thiên nhiên luôn phát tín hiệu cảnh báo, nếu ta biết lắng nghe.
Hãy chia sẻ thông tin này cho gia đình và cộng đồng. Sự chuẩn bị chủ động và khả năng nhận biết sớm chính là phao cứu sinh vững chắc nhất trước bão lũ.
