Nếu bạn vẫn nghĩ lũ lụt chỉ đơn giản là mưa nhiều thì nước dâng thì những gì đã xảy ra trong giai đoạn 2024-2025 cho thấy cách hiểu đó đã lỗi thời. Từ thảm kịch Làng Nủ đến các kỷ lục mực nước bị phá vỡ tại miền Trung vào cuối năm 2025, thiên nhiên đang gửi đi một cảnh báo rõ ràng: lũ lụt ngày nay không còn vận hành theo quy luật cũ. Muốn sống sót và thích ứng, chúng ta cần hiểu đúng bản chất của lũ lụt dưới góc nhìn khoa học, thay vì dựa vào những định nghĩa dân gian mơ hồ.
Lũ lụt là gì? Hiểu đúng từ gốc khoa học
Trong thủy văn học và quản lý rủi ro thiên tai, lũ lụt không phải là một khái niệm đơn lẻ. Đây là một từ ghép, mô tả hai trạng thái vật lý khác nhau của nước, có cơ chế hình thành và mức độ nguy hiểm riêng.
Lũ là hiện tượng mực nước sông, suối dâng cao nhanh, kèm theo dòng chảy mạnh trong một khoảng thời gian nhất định. Điểm nguy hiểm của lũ nằm ở động năng: vận tốc lớn, lực va đập mạnh, đủ sức cuốn trôi cầu cống, nhà cửa và gây sạt lở nghiêm trọng.
Lụt hay ngập lụt là trạng thái mặt đất vốn khô ráo bị chìm trong nước do nước không thoát kịp hoặc từ nơi khác tràn tới. Nguy cơ chính của lụt nằm ở thời gian ngâm nước kéo dài, gây hư hại mùa màng, phá hoại móng công trình và làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh.
Một trận lũ lớn trên sông có thể gây lụt ở vùng trũng thấp. Tuy nhiên, lụt đô thị lại có thể xảy ra không cần lũ sông, chỉ vì mưa lớn tại chỗ trong khi hệ thống thoát nước quá tải. Đây là điểm then chốt thường bị hiểu sai khi nói về lũ lụt ở thành phố.
Vì sao ngày xưa không ngập, nay mưa là ngập? Câu trả lời nằm trong phương trình cân bằng nước, nền tảng của khoa học thủy văn: P-E-I-R=ΔS
Trong đó:
- P (Precipitation): Lượng mưa
- E (Evaporation): Lượng nước bốc hơi
- I (Infiltration): Lượng nước thấm vào đất
- R (Runoff): Dòng chảy mặt, nguyên nhân trực tiếp gây lũ lụt
- ΔS: Sự thay đổi lượng nước trữ
Ở môi trường tự nhiên, đất, thảm thực vật và hệ sinh thái giúp I (khả năng thấm) ở mức cao. Nước được giữ lại, thấm dần xuống đất, làm giảm dòng chảy mặt. Ngược lại, tại các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM, quá trình bê tông hóa khiến I gần như bằng 0. Khi mưa lớn xảy ra:
- Nước không thể thấm xuống đất
- Lượng bốc hơi E không đáng kể
- Gần như toàn bộ P chuyển thẳng thành R
Hệ quả là dòng chảy mặt tăng đột biến, gây ngập nhanh, sâu và khó rút. Đây là lý do khoa học giải thích vì sao lũ lụt đô thị ngày càng nghiêm trọng, ngay cả khi tổng lượng mưa không tăng quá nhiều, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm mưa cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn.
Phân loại các hình thái lũ
Không phải trận lũ nào cũng giống nhau. Mỗi loại lũ có cơ chế hình thành, tốc độ và mức độ tàn phá khác nhau. Nhận diện sai kẻ thù có thể dẫn đến quyết định sai lầm chỉ trong vài phút ngắn ngủi.
Lũ quét
Lũ quét là dạng thiên tai nguy hiểm bậc nhất ở vùng núi Việt Nam. Dấu hiệu cốt lõi của lũ quét là thời gian tập trung nước rất ngắn, thường dưới 6 giờ kể từ khi mưa lớn bắt đầu.
Cơ chế hình thành: Nước mưa từ các sườn dốc dồn nhanh xuống lòng suối hẹp. Không giống lũ sông dâng chậm, lũ quét ập đến đột ngột như một bức tường nước, cuốn theo bùn đất, đá tảng và cây gỗ. Sức phá hủy nằm ở động năng cực lớn trong thời gian ngắn, gần như không có cơ hội sơ tán.
Thảm họa tại Làng Nủ tháng 9/2024 sau bão Yagi là minh chứng đau xót. Đất đồi đã bão hòa nước sau nhiều ngày mưa, bất ngờ sạt trượt, tạo thành dòng lũ bùn đá xóa sổ cả ngôi làng, khiến 86 người chết và mất tích. Đây là đặc trưng điển hình của lũ quét trong điều kiện địa hình dốc và mưa cực đoan.
Lũ ống
Lũ ống thường bị nhầm với lũ quét, nhưng cơ chế khác biệt rõ ràng. Lũ ống xảy ra khi dòng chảy từ thượng nguồn bị thắt nghẹt tại một điểm hẹp như hẻm vực, khe núi hoặc cống nhỏ.
Giống như khi bóp nhỏ đầu vòi nước, áp lực tăng lên khiến nước phun mạnh hơn. Trong lũ ống, địa hình hẹp làm nước bị nén, mực nước dâng cực nhanh tại điểm thắt và khi thoát ra sẽ tạo dòng chảy dữ dội với sức tàn phá lớn.
Loại lũ này phổ biến ở các khu vực địa hình đá vôi, thung lũng hẹp thuộc Tây Bắc, cũng như các huyện miền núi của Nghệ An và Hà Tĩnh.
Lũ sông và lũ chồng lũ
Miền Trung Việt Nam thường xuyên đối mặt với lũ chồng lũ, hiện tượng cộng hưởng của nhiều yếu tố thủy văn xảy ra cùng lúc, còn gọi là lũ lụt tổng hợp (compound flooding). Ba yếu tố hình thành lũ chồng lũ gồm:
- Mưa lớn diện rộng tại thượng nguồn.
- Triều cường dâng cao ở cửa sông, cản trở thoát nước.
- Các hồ chứa buộc phải xả lũ để đảm bảo an toàn đập.
Tháng 11/2025, kịch bản này tái diễn tại các tỉnh từ Thừa Thiên Huế đến Đắk Lắk. Mực nước sông dâng vượt ngưỡng lịch sử, vượt xa khả năng thoát lũ tự nhiên của lưu vực, gây ngập sâu và kéo dài trên diện rộng.
Ngập lụt đô thị
Vì sao Hà Nội vẫn ngập dù không có lũ sông lớn? Nguyên nhân nằm ở khoảng cách giữa quy hoạch và thực tế. Thực tế mưa vào đêm 25/8/2025, Hà Nội ghi nhận lượng mưa lên tới 315 mm chỉ trong vài giờ.
Tuy nhiên, hệ thống thoát nước đô thị chỉ được thiết kế để xử lý khoảng 50 mm trong 2 giờ, hoặc 310 mm rải đều trong gần 2 ngày. Khi lượng mưa thực tế dồn dập trong thời gian ngắn, vượt công suất thiết kế nhiều lần, ngập lụt là hệ quả không thể tránh.
Ngập lụt đô thị vì thế không chỉ là vấn đề thời tiết, mà còn là bài toán của quy hoạch, bê tông hóa và khả năng thích ứng của hạ tầng trước biến đổi khí hậu.
Vì sao Việt Nam ngày càng dễ tổn thương bởi lũ lụt?
Lũ lụt tại Việt Nam không còn là hệ quả của một yếu tố đơn lẻ. Mức độ rủi ro gia tăng là kết quả của cú sốc khí hậu từ tự nhiên kết hợp với những điểm yếu do con người tạo ra. Khi hai yếu tố này chồng lên nhau, mức độ tổn thương tăng theo cấp số nhân.
Yếu tố thiên tạo
Giai đoạn năm 2024-2025 chịu tác động mạnh của La Niña, hiện tượng làm thay đổi sâu sắc quy luật mưa bão tại khu vực Tây Thái Bình Dương. Đặc trưng của La Niña là:
- Bão và áp thấp nhiệt đới xuất hiện dồn dập hơn
- Quỹ đạo khó dự báo
- Mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, đặc biệt vào cuối năm
Tại miền Trung Việt Nam, La Niña đã khuếch đại các đợt mưa cực đoan, đẩy nhiều lưu vực sông vượt ngưỡng an toàn chỉ trong vài ngày.
Miền Trung có hệ thống sông ngắn, hẹp và dốc. Nước mưa từ thượng nguồn đổ xuống đồng bằng với tốc độ rất nhanh, gần như không có khả năng điều tiết tự nhiên. Đây là nguyên nhân của hiện tượng dân gian thường gọi là “chưa mưa đã lũ”, khi mưa còn chưa kịp lan rộng ở hạ du thì lũ đã ập về.
Sự kết hợp giữa mưa cực đoan và địa hình dốc khiến miền Trung trở thành một trong những khu vực nhạy cảm nhất với lũ lụt tại Việt Nam.
Yếu tố nhân sinh
Việc san lấp ao hồ, đầm lầy và vùng trũng tự nhiên để phát triển khu dân cư đã làm mất đi các túi nước, không gian chứa và điều hòa nước mưa của đô thị. Khi mưa lớn xảy ra, nước không còn nơi lưu trữ, buộc phải tràn lên mặt đường và khu dân cư, gây ngập nhanh và sâu.
Hệ thống hồ chứa và thủy điện cũng đóng vai trò quan trọng trong điều tiết dòng chảy. Những năm gần đây, quy trình vận hành liên hồ đã được cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, trong các tình huống cực đoan như năm 2025, các hồ buộc phải xả lũ để đảm bảo an toàn đập.
Điều này tạo áp lực lớn cho hạ du và làm bùng lên nhiều tranh luận về vai trò của thủy điện trong quản lý rủi ro lũ lụt. Thực tế cho thấy, khi thiên tai vượt quá kịch bản thiết kế, không một công trình nào có thể triệt tiêu hoàn toàn rủi ro.
Những trận lũ lụt gây ra đau thương cho Việt Nam
Giai đoạn 2024-2025 sẽ được ghi nhận như một trong những thời kỳ khắc nghiệt nhất của khí tượng thủy văn Việt Nam. Không chỉ là những con số, đây là chuỗi sự kiện cho thấy lũ lụt đã bước sang một ngưỡng rủi ro mới.
Theo các thống kê tổng hợp đến tháng 12/2025, mức độ tàn phá đạt quy mô chưa từng có:
- Thiệt hại kinh tế: Tổng thiệt hại ước tính trên 99.469 tỷ đồng, cao hơn khoảng 1,1 lần so với năm 2024. Riêng bão Yagi đã gây thiệt hại gần 3,3 tỷ USD, trở thành một trong những cơn bão gây tổn thất kinh tế lớn nhất lịch sử.
- Thiệt hại về người: Chỉ riêng năm 2025, thiên tai đã làm 420 người chết và mất tích. Con số này phản ánh rõ mức độ rủi ro ngày càng gia tăng, ngay cả khi công tác dự báo và ứng phó đã được cải thiện.
Miền Trung là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, nơi các đợt mưa bão nối tiếp nhau gần như không có thời gian nghỉ. Chỉ trong tháng 11/2025, hàng loạt mốc lịch sử tại miền Trung đã bị xô đổ.
Lượng mưa cực đoan
- Nam Đông ghi nhận lượng mưa lên tới 2.452 mm.
- Hòa Thịnh hứng chịu 1.056 mm chỉ trong 5 ngày, vượt xa khả năng thấm và tiêu thoát tự nhiên của lưu vực.
Mực nước sông lịch sử
- Sông Bồ đạt đỉnh lũ 5,31 m, vượt mốc lịch sử năm 2020. Đáng lo ngại hơn, con sông này 3 lần lập đỉnh lũ chỉ trong một tuần, cho thấy dòng chảy đã mất ổn định nghiêm trọng.
- Sông Thu Bồn đạt mực nước 5,62 m, phá vỡ kỷ lục tồn tại hơn 60 năm (từ năm 1964).
Những hậu quả lũ lụt gây ra
Lũ lụt để lại những tổn thất vượt xa các con số thống kê. Thiệt hại kinh tế chỉ là phần nổi. Phần chìm nằm ở sự tê liệt hạ tầng, suy giảm sinh kế và những vết thương tâm lý kéo dài trong cộng đồng.
Hạ tầng tê liệt, kinh tế suy yếu
Lũ lụt không chỉ cuốn trôi nhà cửa. Nó bào mòn năng lực tăng trưởng của cả nền kinh tế. Ước tính, thiên tai đã làm GDP cả nước giảm khoảng 0,1% trong quý IV/2025. Các hệ thống huyết mạch bị gián đoạn nghiêm trọng:
- Quốc lộ 1 và đường sắt Bắc Nam bị chia cắt tại nhiều điểm, làm đứt gãy chuỗi cung ứng và lưu thông hàng hóa.
- Lưới điện bị hư hại trên diện rộng, khiến 1,19 triệu khách hàng mất điện trong đợt lũ tháng 11/2025. Hoạt động sản xuất, kinh doanh và dịch vụ thiết yếu gần như tê liệt trong nhiều ngày.
Khi hạ tầng đứng hình, thiệt hại lan nhanh từ địa phương ra toàn nền kinh tế.
Di chứng tâm lý và rủi ro y tế sau lũ
Sau những đêm trắng chạy lũ, nhiều người dân miền Trung rơi vào trạng thái lo âu, mất ngủ và hoảng sợ mỗi khi mưa lớn. Đây là biểu hiện điển hình của PTSD, hội chứng căng thẳng sau sang chấn. Không giống tổn thất vật chất, PTSD là vết thương vô hình, âm thầm nhưng dai dẳng, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống và khả năng lao động.
Môi trường sau lũ tạo điều kiện cho nhiều dịch bệnh bùng phát như tả, lỵ, thương hàn và sốt xuất huyết. Bên cạnh đó, một mối nguy ít được chú ý nhưng đặc biệt nguy hiểm là ngộ độc khí CO. Khi mất điện kéo dài, việc sử dụng máy phát điện hoặc bếp than trong không gian kín có thể dẫn đến ngộ độc khí CO, gây tử vong nhanh và khó nhận biết.
Chiến lược dự báo lũ lụt từ 3di
Khi thiên tai trở nên cực đoan và khó lường, các phương pháp dự báo truyền thống bộc lộ giới hạn về tốc độ và độ chi tiết. Đây là lúc công nghệ mô phỏng hiện đại như 3Di phát triển tại Hà Lan tạo ra khác biệt rõ rệt trong công tác dự báo và ứng phó lũ lụt tại Việt Nam.
3Di là phần mềm mô phỏng thủy động lực học cho phép tính toán dòng chảy của nước trong các kịch bản như lũ sông, ngập đô thị, vỡ đê hay xả lũ hồ chứa. Điểm mạnh cốt lõi của 3Di nằm ở tốc độ xử lý và độ chính xác cao.
Khác với nhiều mô hình truyền thống cần hàng giờ để chạy xong một kịch bản, 3Di có thể mô phỏng gần như theo thời gian thực, giúp rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa dự báo và hành động.
3Di sử dụng kỹ thuật Subgrid, cho phép mô phỏng chi tiết tới từng con hẻm, tuyến phố và công trình nhỏ mà không làm chậm tốc độ tính toán. Điều này đặc biệt quan trọng với địa hình đô thị Việt Nam, nơi mạng lưới kênh rạch, đường sá và nhà ở đan xen phức tạp.
Trong các sự cố như vỡ đê hay lũ quét, mỗi phút đều mang tính sống còn. 3Di có thể chạy nhiều kịch bản ngập lụt chỉ trong vài phút, hỗ trợ chính quyền ra quyết định sơ tán kịp thời và chính xác. Người dùng có thể tương tác trực tiếp trên bản đồ số 3D:
- Nếu gia cố bao cát tại vị trí này, mực nước sẽ thay đổi ra sao?
- Nếu hồ thủy điện xả thêm 500 m³/s, khu vực nào sẽ bị ngập?
Khả năng thử – thấy ngay này giúp lãnh đạo và cộng đồng hiểu rủi ro một cách trực quan, thay vì dựa vào bảng số liệu khô khan.
Thông qua Trung tâm Mô phỏng Thủy động lực học 3Di Việt Nam, công nghệ 3Di đang được ứng dụng vào nhiều bài toán thực tiễn:
- Hội An: Mô phỏng ngập lụt khu phố cổ nhằm phục vụ bảo tồn di sản và quản lý du lịch bền vững.
- TP.HCM: Hỗ trợ xây dựng chiến lược chống ngập đô thị và quy hoạch thích ứng với mưa lớn, triều cường.
- Các lưu vực sông miền Trung: Tích hợp vào hệ thống cảnh báo sớm, hỗ trợ dự báo và vận hành trong mùa mưa lũ.
Dự báo lũ không còn chỉ là câu chuyện xem mưa, đo nước. Với các công cụ như 3Di, Việt Nam đang từng bước chuyển từ ứng phó bị động sang quản lý rủi ro chủ động, nơi dữ liệu thời gian thực và mô phỏng chính xác trở thành nền tảng cho những quyết định cứu người và bảo vệ tài sản.
